Saturday, August 24, 2019

स्वस्तात मस्त सफ़र बुडापेस्टची भाग- १ (Budapest in two days)



Pest Side view from Buda Side , Budapest
मध्यपूर्व युरोपातील हंगेरी, स्लोव्हाकिया आणि ऑस्ट्रीया हे तीन देश फिरायचे ठरल्यावर सर्वप्रथम अनेक वेबसाईट, ब्लॉगज वाचून, गुगल मॅपचा आधार घेऊन नेहमीची प्रसिध्द ठिकाणे आणि काही ऑफ़बीट ठिकाणे पहाण्यासाठी प्लान बनवला. मग विमानाची तिकीटे बुक करुन टाकली. सहा महिने आधी तिकिटे काढल्यामुळे स्वस्तात मिळाली. 

एअर फ्रांसच्या विमानाने पॅरीसला उतरलो. पॅरीसहून बुडापेस्टला जाणारे विमान १ तासाने होते. युरोप मधील २७ देशांसाठी एकच व्हिसा (Shengen Visa) काढावा लागतो. त्यासाठी जगभर VSF Center या संस्थेची नियुक्ती केलेली आहे. ती संस्था तुमच्याकडून सर्व कागदपत्रे आणि पासपोर्ट घेउन तुम्ही जाणार त्या देशाच्या दुतावासाला (Embassy) पाठवतात. शेंगेन व्हिसाच्या नियमांनुसार तुम्ही  ज्या देशात जास्त दिवस राहाणार त्या देशाच्या दुतावासाला व्हिसासाठी (Shengen Visa) अर्ज करावा लागतो. आमचा मुक्काम ऑस्ट्रीयात पाच दिवस असल्याने आम्ही ऑस्ट्रीयाच्या दूतावासाला अर्ज केला होता. पण आम्ही युरोपात हंगेरीत प्रवेश करणार होतो. त्यामुळे हंगेरीत इमिग्रेशन होइल असे आम्ही गृहीत धरले होते. झाले वेगळेच युरोपात उतरल्यामुळे पॅरिसलाच आम्हाला इमिग्रेशन करावे लागले . पॅरीसच्या विमानतळावरील गर्दीमुळे अर्धातास गेला. पुढच्या विमानाला केवळ १५ मिनिटे उरली होती. मग अवाढव्य पसरलेल्या विमानतळावर सकाळी सकाळी जॉगिंग करत धापा टाकत विमानात पोहोचलो. आम्हाला घेतल्यावर विमानाचे दार बंद झाले. हंगेरीत उतरलो एअर फ्रांसची कनेक्टेड फ्लाईटस असूनही आमच सामान आले नव्हते. त्याचा तक्रार अर्ज दिला. हंगेरीत युरो चालतात, पण स्थानिक करंसी हंगेरियन फोरींट (Hungerian forint (HUF)) आहे, ती जवळ असली की सर्व व्यवहार सुरळीत होतात, वस्तू स्वस्तात मिळतात. हंगेरीत फ़िरतांना सर्वत्र वस्तूंचे, तिकिटांचे, खाण्याच्या पदार्थांचे दर इत्यादी हंगेरियन फोरींट मध्ये लिहिलेले असतात. त्यामुळे स्थानिक करंसी जवळ असली की युरोचे हंगेरियन फोरींट करण्यासाठी आकडेमोड करत बसावी लागत नाही.  विमानतळावर चक्क भारतीय रुपये देउन स्थानिक करंसी विकत घेतली. (०.२४ रुपये = १ HUF जुलै २०१९ चा भाव)   

Hungarian Currency (HUF)


100 E & 200 E Bus to Pest from Budapest Air port 

विमानतळापासून शहर २३ किलोमीटरवर आहे . शहरात जाण्यासाठी टॅक्सी, बस आणि ट्रेन असे पर्याय आहेत . टॅक्सी आणि बस विमानतळा बाहेरच मिळतात. 100E आणि 200 E आणि या बस शहरात वेगवेगळ्या मार्गाने जातात. या बसचे तिकीट काढण्यासाठी स्टॉपजवळच तिकीट व्हेंडींग मशिन आहे . त्यात क्रेडीट / डेबिट कार्ड किंवा पैसे टाकून तिकिट  काढता येते. आम्ही बसने ३० मिनिटात पेस्ट मधल्या ॲस्टोरीया या भागात पोहोचलो. येथून चालत १० मिनिटावर Air BNB ची आमची अपार्टमेंट असलेल्या बिल्डींगपाशी पोहोचलो. इथे प्रत्येक बिल्डींगला अवाढव्य दार असते आणि ते इलेक्ट्रॉनिकली लॉक होते . तुमच्याकडे पासवर्ड किंवा चावी असेल तरच उघडू शकता . आम्ही तिथे असलेल्या डोअर फोनवरून आमच्या होस्टला फोन केला . ती लगबगीने खाली आलीआमचे स्वागत करुन ती एक मिनिटात येते सांगून गेली आणि एक हंगेरियन वाईनची बॉटल घेउन आली. आम्हाला सर्व सूचना देउन गायब झाली ती पुन्हा भेटली नाही . (इथे अपार्टमेंट सोडताना चावी लेटर बॉक्स मध्ये टाकून जायची असते.) आम्ही  राहात होतो या भागातल्या इमारती रशियन राजवटीच्या काळात बांधलेल्या असाव्यात. इमारतीतली लिफ्ट बाबा आजमच्या जमान्यातली होती. त्यातून प्रवास करण्यात वेगळच थ्रील होते .

आवरुन लगेच फिरायला बाहेर पडलो. अस्टोरिया चौकात ऱेड बस, बिग बस इत्यादी केवळ पर्यटकांसाठी असलेल्या "हॉप इन हॉप ऑफ" बसचे एजंट हाका मारुन बोलवत होते. बस मधून फिरण्यासाठी २४ तास, ३६ तास, ७२ तास असे पास मिळतात . बुडा आणि पेस्ट ही दोन ठिकाणे व्यवस्थित पाहायला दोन दिवस पूरतात. त्यामुळे आम्ही ४८ तासाचा पास काढला. या पासवर अनेक म्युझियम्स मधे एंट्री फ़्री असते, रेस्टॉरंट, बोटींग, हमामखाने (Baths) याठिकाणी ५ ते १० % डिस्काऊंट असते. सोबत पर्यटनस्थळांचा नकाशा आणि माहिती दिली होती .

Hop in Hop Out bud, Budapest

बुडापेस्ट शहराच्या मधून डॅन्यूब नदी वाहाते . या नदीने या शहराचे दोन भाग केलेले आहेत . नदीच्या एका किनाऱ्यावर बुडा वसलेले आहे तर दुसऱ्या किनाऱ्यावर पेस्ट वसलेले आहे . डॅन्यूब नदी ही युरोपातील महत्वाची नदी . जर्मनीत उगम पावून २८५० किलोमीटरचा प्रवास करुन ही नदी काळ्या समुद्राला जाऊन मिळते . आजपर्यंत अनेक संस्कृती या नदीच्या काठी नांदलेल्या आहेत त्यातलीच एक  आपल्या सगळ्यांना सुपरिचित असलेली रोमन संस्कृतीही या नदीच्या काठाने फोफावली . आजच्या घडीला व्हिएन्ना (ऑस्ट्रिया) , ब्राटीस्लावा (स्लोव्हाकिया) , बुडापेस्ट (हंगेरी) , बेलग्रेड (सर्बिया) या देशांच्या राजधान्या या नदीच्या काठी वसलेल्या आहेत .

बुडापेस्टच्या बुडा भागात किल्ले आणि गरम पाण्याचे झरे , हमामखाने आहेत . तर पेस्ट भागात पार्लमेंट हाउस , हिरो स्क्वेअर, सिनेगॉग , रुइन बार इत्यादी महत्वाची ठिकाणे आहेत .

आम्ही पेस्ट भागात राहात असल्याने आज पेस्ट फिरायचे ठरवले . पेस्ट असे लिहिलेल्या बस मध्ये चढलो . बस मध्ये चढल्यावर पास व्हॅलिडेट केला, त्या वेळेपासून पुढचे २४ , ४८ , ७२ तास, जसा पास असेल त्याप्रमाणे आपल्याला बस मधून प्रवास करता येतो. बसमध्ये एक इअर फोन दिला जातो . तो आपल्या सीटच्या बाजूच्या सॉकेट मध्ये लावल्यावर आपल्याला बस जात असलेल्या परिसराची आणि पर्यटनस्थळाची माहिती दिली जाते. या दुमजली बसच्या वरच्या मजल्यावर छत नसते . त्यामुळे समोरचा आणि आजूबाजूचा परिसर व्यवस्थित पाहाता येतो.

 Hero Square (Hősök tere) (Millennium Monument )


1)    Hero Square  

हिरो स्क्वेअर या भव्य चौकात आठव्या - नवव्या शतकात हंगेरीत असलेल्या सात टोळ्यांच्या प्रमुखांचे (Seven chieftains of the Magyars) भव्य पुतळे आहेत. टोळ्यांचे पारांपारीक वेष, शिरस्त्राण, हत्यारे घेतलेले हे पुतळे शिल्पकलेचा उत्तम नमुना आहेत. प्रत्येक पुतळ्या खाली त्या व्यक्तीच्या आयुष्यातील महत्वाचा प्रसंग चित्रीत केलेले पॅनल आहे. या ठिकाणी हौतात्म्य पत्करलेल्या  सैंनिकांचे स्मारक "हिरो स्टोन " आहे. अठराव्या शतकात बनवलेल्या या स्मारकाला "मिलेनियम स्मारक" या नावानेही ओळखले जाते.

Museum of Fine Arts


2)  Museum of Fine Arts
या चौकाच्या एका बाजूला फ़ाईन आर्ट म्युझियम आणि दुसर्‍या बाजूला पॅलेस ऑफ़ आर्ट आहे.  फ़ाईन आर्ट म्युझियम (Museum of Fine Arts) पाहाण्यासारखे आहे. हे म्युझियम पाहाण्यासाठी वेगळे तिकिट काढावे लागते. म्युझियम पाहून हिरो स्क्वेअरच्या मागच्या बाजूला गेल्यावर सिटी पार्क आहे. पार्क मध्ये बोटॉनिकल गार्डन, प्राणी संग्रहालय, तलाव आणि अनेक रेस्टॉरंट आहेत. शनिवार रविवार या ठिकाणी स्थानिकांची गर्दी असते.

Vajdahunyad Castle, Budapest

Anonymvs, Vajdahunyad Castle, Budapest

Vajdahunyad Castle, Budapest
3)  Vajdahunyad Castle & City Park

सिटी पार्क मध्ये वाज्दाहुन्याड (Vajdahunyad Castle)  कॅसल आहे. या कॅसलच्या तटबंदीला लागून तलाव आहे. तलावात बोटींग करता येते. या तलावातले पाणी किल्ल्या भोवतीच्या खंदकात फ़िरवलेले आहे. किल्ल्याच्या भव्य प्रवेशव्दारातून आत गेल्यावर उजव्या बाजूला एक ४० मीटर उंच टॉवर आहे. त्यावर जाऊन आजूबाजूचे दृश्य पाहाण्यासाठी ६०० HUF  भरावे लागतात. किल्ल्यातील महालाचे म्युझियम मध्ये रुपांतर करण्यात आलेले आहे. या शिवाय किल्ल्यात एक चर्च आणि दोन सुंदर पुतळे आहेत. त्यातील  Anonymvs हा एका लेखकाचा पुतळा पाहाण्या सारखा आहे.

Széchenyi Thermal Bath, Budapest . PC szechenyispabaths.com
4)  Széchenyi Thermal Bath

सिटी पार्क जवळच Széchenyi Thermal Bath हा युरोपातील सर्वात मोठा हमामखाना आहे. या ठिकाणी पर्यटकांची भरपूर गर्दी असते. http://szechenyispabaths.com या साईटवर जाऊन सशुक्ल तुम्ही वेळ बुक करु शकता. या शिवाय बुडापेस्ट मध्ये अनेक हमामखाने आहेत http://www.bathsbudapest.com या साईटवर त्यांची माहिती, रेट, पॅकेजेस आणि वेळा मिळतात. यात रुडास सारखा सगळ्यात जूना हमामखाना आहे. बुडापेस्ट पासवर लुकास बाथ मध्ये फ़्री एंट्री आहे. दुसर्‍या दिवशी आम्ही त्याचा अनुभव घेणार होतो. त्यामुळे पुन्हा हिरो स्क्वेअर जवळील बस स्टॉपवर येऊन बस पकडली. 

Hungarian parliament building from Buda side

Hungarian parliament building

5)  Hungarian parliament building & Shoes on Denube

पुढचे ठिकाण होते. हंगेरीयन पार्लमेंट. या ठिकाणे बस जात जात नाही त्यामुळे जवळच्या स्टॉपवर उतरुन चालत पार्लमेंच्या भव्य इमारतीपाशी पोहोचलो. १९०२ मध्ये बांधलेली गॉथिक शैलीतली ही भव्य इमारत डॅन्यूब नदीच्या काठी आहे. सिक्युरीटीचा जाच नसल्यामुळे ही इमारत जवळून व्यवस्थित पाहाता येते. पार्लमेंट आतून पाहाण्यासाठी गाईडेड टूर्स आहेत. त्यासाठी ऑनलाईन बुकीग करावे लागते.  


Shoes on Danube, Budapest

पार्लमेंट पासून ५ मिनिटाच्या अंतरावर हे आगळेवेगळे स्मारक आहे . या ठिकाणी ३० बुटांच्या जोड्या नदीच्या काठावर ठेवलेल्या आहेत . ब्रॉंझ मध्ये बनवलेले हे स्त्री, पुरुषांचे , मुलांचे बूट वेगवेगळ्या मापाचे , डिझाईनचे आहेत. या बूटांच्या जोड्यांच्या मागे काळा इतिहास आहे. (यावर वेगळा ब्लॉग, "डॅन्यूब संथ वाहातेच आहेलिहिलेला आहे, https://samantfort.blogspot.com/2019/07/blog-post.html ब्लॉग वाचण्याकरिता लिंकवर टिचकी मारा). येथुनच डेन्यूब सफ़रीसाठी बोटी सुटतात. यातील डिनर क्रूझ प्रसिध्द आहेत. या भव्य बोटींवर फ़क्त डिनर, डिनर आणि ५ स्थानिक वाईन्स, डिनर आणि ५ स्थानिक बियर इत्यादी अनेक पॅकेजेस असतात. त्यांचे बुकींग ऑनलाईन करता येते. या एक तासाच्या सफ़ारीत जेवणाचा आस्वाद घेता घेता डेन्यूबच्या काठी असलेल्या सगळ्या मोठ्या इमारती, किल्ले पाहायला मिळतात.

Dohany street synagogue

Dohany street synagogue

Dohany street synagogue

Dohany street synagogue
Holocaust tree of life memorial, Budapest

Holocaust tree of life memorial, Budapest

6)  Dohany street synagogue
आमचा पुढचा स्टॉप होता डोहानी स्ट्रीट सिनेगॉग. हे जगातले दुसर्‍या क्रमांचे सर्वात मोठे ज्यूंचे प्राथना स्थळ आहे. १८५४-५९ मध्ये इस्लामिक आणि गॉथिक स्थापत्य शैलीच्या मिश्रणातून हे सिनेगॉग बांधण्यात आले. या सिनेगॉगच्या दोन्ही बाजूस दोन ४३ मीटर उंचीचे मिनार आहेत,. त्यावर घुमट आहेत. या सिनेगॉग कॉम्प्लेक्स मध्ये प्रार्थना स्थळ, ज्युईश म्युझियम, ज्युईश सिमेट्री आणि हिरो टेंपल यांचा समावेश आहे. तिकिट काढून सिनगॉग मध्ये शिरल्यावर ज्युईश पध्दतीची टोपी घालावी लागते. याठिकाणी सर्व भाषेतील गाईडेड टूर्स आहेत. आमच्या ईंग्रजी गाईडने सिनेगॉग आणि परिसराची उत्तम माहिती दिली. सिनेगॉगच्या मागच्या प्रांगणात एक स्टीलचे झाड बनवलेले आहे. त्याला "होलोकॉस्ट ट्री ऑफ़ लाईफ़" म्हणतात. त्या झाडाचे प्रत्येक पानावर नाझी अत्याचाराला बळी पडलेल्या ज्यू व्यक्तींची नावे कोरलेली आहेत. सिनेगॉग शनिवारी बंद असते.



Szimpla Kert Ruined Bars, Budapest

7)  Szimpla Kert Ruined Bars.
सिनेगॉग मधुन बाहेर पडल्यावर त्याच रस्त्याने १० मिनिटे चालत जाऊन मुख्य रस्ता सोडून गल्लीत शिरल्यावर दुतर्फ़ा जुन्या इमारती दिसतात. त्यातील एका इमारतीत Szimpla Kert हा प्रसिध्द रुईन पब आहे. हॉलोकास्ट्पूर्वी लाखाच्यावर ज्यू हंगेरीत राहात होते. केवळ ५ महिन्यातच त्यापैकी ८०००० ज्यूंना ॲरो क्रॉस पार्टीने कॉंस्ट्रेशन कॅंप मध्ये पाठवून दिले,  तर १०००० च्यावर लोकांची बुडापेस्ट मध्येच हत्या करण्यात आली. बुडापेस्टच्या ज्यू डिस्ट्रीक्ट मधील या लोकांची राहाती घरे अनेक वर्षे तशीच पडून होती. कुठलीही देखभाल नसल्याने घरांची पडझड झाली होती. अशा प्रकारे मोडकळीस आलेली एक इमारत आणि स्टोव्हची फ़ॅक्टरी पाडून टाकण्याचा निर्णय इसवीसन २००२ मध्ये प्रशासनाने घेतला. त्यावेळी काही ज्यू तरुणांनी एकत्र येऊन ती जागा विकत घेतली आणि त्या ठिकाणी Szimpla Kert हा पहिला रुईन पब चालू केला. बार आणि पबच्या ठराविक साचातल्या सजावटीला आणि नेहमीच्या वातावरणाला छेद देणारा हा पब अल्पावधीतच लोकप्रिय झाला. त्यानंतर त्या भागातील पडक्या इमारतीत अनेक रुईन पब उघडले. देशोदेशीच्या पर्यटकांसाठी हे पब्स आता मुख्य आकर्षण बनलेले आहेत.

Szimpla Kert Ruined Bars, Budapest
संध्याकाळी ४ वाजता हे बार उघडता आणि पहाटे पर्यंत चालू असतात. मुख्य रस्ता सोडून गल्लीत शिरल्यावर दुतर्फ़ा जुन्या इमारती दिसतात. त्यातील एका इमारतीत Szimpla Kert हा प्रसिध्द रुईन बार आहे. इमारतीच्या बोळातून आत शिरल्यावर दोन्ही बाजूला खोल्या आहेत. पडझड झालेल्या या खोल्यांमध्ये बसण्याची व्यवस्था केलेली आहे. खोलीत असलेल्या जुन्या टब मध्ये, कमोडवर बसूनही काही पर्यटक बियरचा आस्वाद घेत होते.  पुढे जातांना बोळातही काही बाकडे मांडून ठेवलेले आहेत. इमारतीच्या मधल्या चौकातील छत कोसळल्यामुळे थेट आभाळाखाली बसण्याची व्यवस्था केलेली आहे. लोखंडी जीने लावून वरच्या मजल्यावर जाण्याची आणि बसण्याची सोय केलेली आहे. या ठिकाणी बुडापेस्ट मधील ड्राफ़्ट बियर्स, वाईन्स यांना सर्वात जास्त मागणी असते. त्याबरोबर उत्कृष्ट खाद्यपदार्थही या ठिकाणी मिळतात. रात्र जशी चढत जाते तसा देशोदेशीच्या पर्यटकांनी रुईन बार्स फ़ुलून जातात. सगळीकडे उत्साहाचे वातावरण असते.

Szimpla Kert Ruined Bars, Budapest

रुईन बार मध्ये लाईव्ह म्युझिक, मुव्ही स्क्रीनिंग, आर्ट गॅलरी, फ़ार्मर्स मार्केट इत्यादी वेगवेगळे उपक्रम राबवले जातात. Szimpla Kert नंतर या भागात अनेक रुईन बार आणि पब्स सुरु झाले. त्यापैकी प्रत्येक रुईन बारचे आपले वैशिष्य़्य आणि वेगळेपण आहे. डोबोझ हा रुईन बार तिथल्या सात डान्स फ़्लोअरसाठी प्रसिध्द आहे. या बारचे अजून एक वैशिष्ट्य म्हणजे या बारच्या इमारतीच्या मधल्या चौकात असलेले २५० वर्ष वयाचे झाड आहे. हे बुडापेस्ट मधील सगळ्यात जूने झाड आहे. चौकातल्या झाडावर चढणारा लाकडी किंगकॉंग बनवलेला आहे. याशिवाय या रुईन बार मध्ये अनेक काष्ठ शिल्प आहेत. भिंतीवरील ग्राफ़ीटी पाहाण्यासारखी आहे.

दुसर्‍या महायुध्दा नंतर इतर अनेक पूर्व युरोपातील देशांप्रमाणे हंगेरीतही कम्युनिस्ट राजवट होती. कम्युनिस्ट या थीमला वाहीलेला रेड रुईन बार आहे. या बार मध्ये जगभरातल्या कम्युनीस्ट नेत्यांची कॅरीकेचर्स आणि कम्युनीस्ट काळातल्या स्लोगन्सची खिल्ली उडवणारी ग्राफ़ीटी येथे पाहायला मिळते. रॉक आणि मेटल म्युझिक ही इथली खासियत आहे.  

Szimpla Kert Ruined Bars, Budapest
 
या शिवाय अजूनही काही रुईन बार्स याठिकाणी आहेत. बुडापेस्ट मध्ये फ़िरायला गेल्यावर एक संध्याकाळ या रुईन पब्जचे वेगळे वातावरण अनुभवण्यासाठी राखून ठेवली पाहीजे. रुईन बार मधील जेवणाचा आस्वाद घेऊन आम्ही आमचा पेस्ट मधला पहिला दिवस संपवला.


पहिल्या दिवसाचा खर्च (बुडापेस्ट :- पेस्ट साईड)
राहाण्याचा खर्च :- ४५००/-
विमानतळ ते बुडापेस्ट :- २५०/- (माणशी)
बुडापेस्ट कार्ड (पास) :- १७५०/- (४८ तासासाठी)
दुपारचे जेवण (चिकन, व्हेज पिझा, ड्रिंकस) :- ८५०/- (३ जणांसाठी)
सिनेगॉग एंट्री फ़ी :- ३५०/- (माणशी)
Szimpla Kert रुईन पब (डिनर, ड्रिक्स) :- २५००/- (३ जणांसाठी)




पुढच्या भागात इतिहास, खाद्यसंस्कृती आणि बुडा भागातल्या पर्यटन स्थळांबद्दल वाचण्याकरिता खालील लिंकवर टिचकी मारा.. 
https://samantfort.blogspot.com/2019/09/what-where-to-eat-buy-in-budapest.html

Photos by :- Amit & Kaustubh Samant , copyright

#howtoplanbudgettriptobudapest#budapest#szimplaKert#ruinedBars#synagagueinbudapest#heroSquare#hosoktere#millenniummonument#hungery#whattoseeinbudapest#

Sunday, July 14, 2019

डॅन्यूब संथ वाहातेच आहे ..... “Shoes on the Danube” Budapest

Shoes on the Danube


जगात कुठेही गेले तरी तिथल्या अनाम वीरांची , हुतात्म्यांची , स्वातंत्र्य सैनिकांची भव्यदिव्य  स्मारके आढळतात . या स्मारकांपासून पुढच्या पिढ्यानी प्रेरणा घ्यावी आणि  प्रसंगी देशासाठी राजासाठी बलिदान द्यावे यासाठी अगदी पूरातन काळापासून अशी स्मारके उभारली जाताहेत .


हंगेरीची राजधानी बुडापेस्ट मध्ये मात्र एक वेगळ्या प्रकारचे स्मारक पाहायला मिळाले . बुडापेस्ट शहराच्या मधून डॅन्यूब नदी वाहाते . या नदीने या शहराचे दोन भाग केलेले आहेत . नदीच्या एका किनाऱ्यावर बुडा वसलेले आहे तर दुसऱ्या किनाऱ्यावर पेस्ट वसलेले आहे . डॅन्यूब नदी ही युरोपातील महत्वाची नदी . जर्मनीत उगम पावून २८५० किलोमीटरचा प्रवास करुन ही नदी काळ्या समुद्राला जाऊन मिळते . आजपर्यंत अनेक संस्कृती या नदीच्या काठी नांदलेल्या आहेत त्यातलीच एक आपल्या सगळ्यांना सुपरिचित असलेली रोमन संस्कृतीही या नदीच्या काठाने फोफावली . आजच्या घडीला व्हिएन्ना (ऑस्ट्रिया) , ब्राटीस्लावा (स्लोव्हाकिया) , बुडापेस्ट (हंगेरी) , बेलग्रेड (सर्बिया) या ४ देशांच्या राजधान्या या नदीच्या काठी वसलेल्या आहेत . 

Danube River from Buda Castle, Hungary 

बुडापेस्ट मध्ये डॅन्यूबच्या किनाऱ्यावर हंगेरियन पार्लमेंटची गॉथिक शैलीतील भव्य इमारत उभी आहे. या इमारतीपासून ५ मिनिटाच्या अंतरावर हे आगळेवेगळे स्मारक आहे . या ठिकाणी ३० बुटांच्या जोड्या नदीच्या काठावर ठेवलेल्या आहेत . ब्रॉंझ मध्ये बनवलेले हे स्त्री, पुरुषांचे , मुलांचे बूट वेगवेगळ्या मापाचे , डिझाईनचे आहेत. या बूटांच्या जोड्यांच्या मागे काळा इतिहास आहे.

दुसऱ्या महायुध्दाच्या शेवटच्या काळात (१५ ऑक्टोबर १९४४ ते २८ मार्च १९४५ ) हंगेरीत ॲरो क्रॉस पार्टीची सत्ता होती .Ferenc Szálasi हा त्यांचा नेता होता . या पार्टीची विचारसरणी नाझींशी जुळणारी होती . नाझींच्या सहकार्याने  त्यांनी हंगेरीत हाहाकार उडवून दिला . त्याकाळी लाखाच्यावर ज्यू हंगेरीत राहात होते .  केवळ ५ महिन्यातच त्यापैकी ८०००० ज्यूंना ॲरो क्रॉस पार्टीने कॉंस्ट्रेशन कॅंप मध्ये पाठवून दिले,  तर १०००० च्यावर लोकांची बुडापेस्ट मध्येच हत्या करण्यात आली .

याच काळात ज्यू स्त्री, पुरुष, मुलांना पकडून आणून डेन्यूबच्या काठावर त्यांना उभे केले जात असे . युध्दकाळात चामड्याचे बूट ही मौल्यवान वस्तू होती . त्यामुळे या पकडून आणलेल्या लोकांना बूट काढून डेन्यूबच्या काठावर नदीकडे तोंड करुन उभे केले जाई आणि त्यांना गोळ्या घातल्या जात . त्यांची कलेवर डेन्यूबच्या थंड पाण्याबरोबर वहात जात . मिळालेले बूट ते अधिकारी ,  सैनिक स्वतःसाठी ठेवत किंवा विकून टाकत .

ॲरो क्रॉस पार्टीच्या काळात झालेल्या या ज्यूंच्या शिरकाणाचे स्मारक म्हणून  “Shoes on the Danube” हे  स्मारक १६ एप्रिल २००५ रोजी उभारण्यात आले . या स्मारकाची कल्पना चित्रपट दिग्दर्शक  Can Togay यांनी मांडली आणि शिल्पकार  Gyula Pauer यांनी हे बुटांचे आगळेवेगळे शिल्प साकारले .

या स्मारकाला भेट देणारे पर्यटक या बूटांमध्ये फूले खोचून ठेवतात , काही जण रात्री या ठिकाणी मेणबत्त्या लावतात . या बळी गेलेल्या कोणाशीही रक्ताचे नाते नसतानाही केवळ माणूसकीच्या नात्याने आज हे सहज घडताना दिसत होते . काही वर्षापूर्वी याच माणूसकीचा दुसरा क्रूर चेहरा पाहीलेली डेन्यूब मात्र संथपणे पोटात थंड पाणी घेउन वहातेच आहे.....


Shoes on the Danube

Photos By :-  Amit Samant & Kaustubh Samant


1) "स्वस्तात मस्त सफ़र बुडापेस्टची" (भाग- १) हा ब्लॉग वाचण्याकरिता खालील लिंकवर टिचकी मारा. 
https://samantfort.blogspot.com/2019/08/budapest-in-two-days.html
2) "स्वस्तात मस्त सफ़र बुडापेस्टची" (भाग- 2) हा ब्लॉग वाचण्याकरिता खालील लिंकवर टिचकी मारा. 
https://samantfort.blogspot.com/2019/09/what-where-to-eat-buy-in-budapest.html

Monday, May 6, 2019

offbeat Kenya, Suswa Mountain , निद्रिस्त ज्वालामुखीच्या विवरात, सुस्वा माउंटन , केनिया

Baboon Parliament, Suswa Mountain, kenya

केनियात मसाई मारा अभयारण्यात जायचे ठरल्यावर आजूबाजूला अजून काही बघण्यासारखी आगळीवेगळी ठिकाणे आहेत का याचा शोध घेत होतो. गुगल मॅप बघताना सुस्वा माउंटन हे ठिकाण सापडले. रुढार्थाने हे पर्यटनस्थळ नाही. मुळात इथे जायला रस्ताच नाहीं. ऱस्ता म्हणून जे काही आहे ते पावसाळ्यात नसते. पण या सुस्वा माउंटनच्या पोटात अनेक रहस्य दडलेली आहेत. त्यामुळे सुस्वा माउंटनला जायचे नक्की केले.


Cave at Suswa Mountain, Kenya

नैरोबीतून मसाई माराला जाणारा महामार्ग ग्रेट रिफ्ट व्हॅलीतून जातो. ग्रेट रिफ्ट व्हॅली आफ्रिका खंडाच्या पूर्व भागात दक्षिणोत्तर ९६०० किलोमीटर पसरलेली आहे. खंडांच्या प्लेटसच्या सरकण्यामुळे ग्रेट रिफ्ट व्हॅली तयार झाली आहे, खंडांच्या या सरकण्यामुळे आजपासून अंदाजे ५० लाख वर्षांनी या व्हॅलीच्या जागी समुद्र असेल आणि ईस्ट अफ़्रिका हा अफ़्रिके पासून वेगळा झालेला नवीन खंड तयार होईल. रिफ़्ट व्हॅलीतून जातांना आजही आपल्याला लांबच्या लांब पसरलेले खंदक (Trenches) पाहायला मिळतात. "जमिन दुभंगली आणि आभळ फ़ाटल तर दाद मागायची कोणाकडे" या म्हणीचा प्रत्यय या व्हॅलीत राहाणार्‍या लोकांना नेहमीच येत असतो. खंडांच्या प्लेटच्या सरकण्याने या भागातील जमिन दुभंगते. या भागात अनेक सुप्त आणि जागृत ज्वालामुखी आहेत. जमिनीत त्यांच्या राखेचे थर आहेत. भरपूर पाऊस पडल्यावर ही राख हलकी असल्याने पाण्या बरोबर वाहून जाते आणि अचानक जमिन खचते. चीनेने नविनच बनवलेल्या महामार्गावर अशीच जमिन खचल्याने मोठा चर पडलेला आम्हाला पाहायला मिळाला. याच रिफ्ट व्हॅलीत सुस्वा माउंटन हे ज्वालामुखीमुळे तयार झालेले विवर आहे.या ठिकाणी ज्वालामुखीमुळे एकात एक अशी दोन विवरे तयार झालेली आहेत. अशा प्रकारे एकाच ठिकाणी एकात एक अशी दोन विवरे असणारे हे पृथ्वीवर एकमेव दुर्मिळ ठिकाण आहे .

Baboon's Parliament, Suswa Mountain , kenya 

मसाई माराहून नैरोबीला जाणाऱ्या महामार्गावर नारोख शहर आहे . या शहराच्यापुढे महामार्गाच्या उजव्या बाजूला सुस्वा माउंटन दिसतो. पण या डोंगरावर जाण्यासाठी वाटाड्याची आवश्यकता लागते. आमचा मसाई वाटाड्या आमची महामार्गावर वाट पाहात उभा होता. मसाई पारंपारिक पेहराव केलेला रॉजर अस्खलित इंग्रजी बोलत होता. त्याच्या कमरेला मसाई सुरा लावलेला होता. तरस, बिबट्या यांच्याशी सुस्वातील मसाईंची अधूनमधून गाठ पडते. त्यांच्यापासून  संरक्षण करण्यासाठी ते हा मसाई सुरा वापरतात.   

महामार्ग सोडल्यावर एक कच्चा रस्ता सुस्वा माउंटनकडे जातो. या रस्त्यावर रिफ्ट व्हॅलीचे व्यवच्छेदक लक्षण असलेल्या लांबच्या लांब पसरलेल्या जमिनीतील भेगा दिसत होत्या. या खडबडीत रस्त्यावरुन तासभराचा प्रवास केल्यावर आम्ही ज्वालामुखीच्या विवराच्या पायथ्याशी पोहोचलो. आता रस्ता असा नव्हताच रॉजर दाखवत होता त्यामार्गाने आमचा चालक गाडी डोंगरावर चढवत होता. केवळ अशा प्रदेशात चालवण्यासाठी बनवलेल्या ४ x ४ गाडी आणि गेली १५ वर्ष या भागात फिरणारा कसबी चालक असल्यामुळे आम्ही तासभरात विनासायास विवरात प्रवेश केला. हे ज्वालामुखीचे आतले विवर होते. दुरवर पसरलेला गवताळ माळ त्यावर चरणारी मसाईंची गुरे आणि हरणे दिसत होती. हे कुरण चारही बाजूनी विवराच्या कडेला तयार झालेल्या डोंगररांगेने वेढलेले होते. हे ज्वालामुखीचे आतील विवर होते. या आतल्या विवरात ऐंबेटिरा (Embetira) नावाच २०३१ फुट उंच शिखर आहे.  त्यावरून आतले आणि बाहेरचे अशी दोन्ही विवरे दिसतात. गाडी पुढे गेल्यावर चक्क एक शाळा दिसली . शाळेची पक्की बैठी इमारत होती. पण शाळा बाहेरच्या झाडाखाली भरली होती. आता मध्येमध्ये शेते आणि गाई गुर चारणारे मसाई गुराखी दिसायला लागले होते.


ऐंबेटिरा (Embetira) Highest Peak in Suswa Mountains, Kenya

 आतल्या विवरात मसाईंची तुरळक वस्ती आहे. आमची राहायची सोय ज्या मसाईच्या घरात केली होती तेथे आम्ही पोहोचलो. दोन कुडाची खोपट बाजूबाजूला होती. दोन्ही खोपट पत्र्याने आच्छादित केलेली होती. घरासमोर छोटेसे अंगण होते . त्याच्यापुढे थेट गवताचे कुरण चालू होते. घराला कंपाऊंड नव्हते. एका खोपटात त्या कुटुंबाचे स्वयंपाक घर होते. स्वयंपाक घरात जाण्याचा दरवाजा आपल्या दिंडी दरवाजा सारखा अरुंद आणि ३ फूट उंचीचा होता. त्यांच्या रोजच्या जेवणात मांसाचा वापर असल्याने त्याच्या वासाने जंगली जनावराने पटकन आत शिरु नये यासाठी अशाप्रकारे हा दरवाजा बनवलेला होता.  सुस्वा माउंटनला अजून वीज पोहोचलेली नाही. त्यामुळे खोपटात सोलर दिवे होते.

आम्हाला दिलेले खोपटे शेणाने सारवलेले होते. ८ x ६ फूटच्या खोपटात दोन बेड कसेबसे बसवलेले होते. या दोन बेडवर आम्ही तीन जण कसे झोपणार हा प्रश्न होता. पण आमच्याकडे स्लीपिंग बॅग असल्याने एक जण जमिनीवर आरामात झोपू शकत होता. संडास- बाथरुम नव्हते. प्रातर्विधीसाठी गवताळ कुरण मोकळ होते. सह्याद्रीत फ़िरण्यची आम्हाला तिघांनाही सवय असल्याने या गोष्टी आम्हाला अडचणीच्या वाटल्या नाहीत. आमच्या यजमानांनी चहा आणून दिला. आपल्या सारखाच दुधाचा चहा त्या अपरिचित ठिकाणी मिळाल्याने प्रवासाने आलेला शिण निघून गेला. खोपटात सामान टाकून आम्ही एटंबेरा या आतल्या विवरात असणाऱ्या सर्वोच्च शिखराकडे (ऐंबेटिरा (Embetira)) निघालो. या शिखरावर जाऊन येण्यासाठी ४ तासांचा ट्रेक करावा लागतो. तर आतील पूर्ण विवर डोंगरावरुन फिरण्यासाठी ८ तासांचा ट्रेक करावा लागतो. 

वाफेतून पाणी काढायची अप्रतिम कल्पना Suswa Mountain, kenya

वाफेतून पाणी काढायची अप्रतिम कल्पना Suswa Mountain, kenya

जमिनीतील वाफ़ेतून पाणी काढण्याची शक्कल

एटंबेरा शिखराकडे निघाल्यावर वाटेत एका ठिकाणी लाकडी कुंपण घातलेली एक जागा दिसली . त्या कुंपणाच्या आत एका कोपर्‍यात जमिनीतून काही पाईप्स वर आलेले होते. त्या पाईपंमधून वाफ़ येत होती. त्या पाईपांच्या खाली एक १०००० लीटरची सिंटेक्सची टाकी ठेवलेली होती. जमिनीतून आलेल्या पाईपातून पाणी या टाकीत ठिपकत होते. हा सुस्वा माऊंटनवरचा पाणवठा होता. सुस्वा माउंटन येथे पावसा व्यतिरिक्त पिण्याच्या पाण्याचे दुर्भिक्ष्य आहे. त्यावर उपाय म्हणून जमिनीतून निघणाऱ्या वाफेतून पाणी काढायची अप्रतिम कल्पना मसाईनी लढवली आहे. सुस्वा माऊंटन हा सुप्त ज्वालामुखी असल्यामुळे या भागात काही ठिकाणी जमिन खोदल्यावर जमिनीतून वाफ़ बाहेर येते. अशा जागंचे पारंपारीक ज्ञान या भागात राहाणार्‍या मसाई लोकांना आहे. या ठिकाणी जमिन खोदून त्यात ५ ते १० पाईप्स "L" आकारात बसवले जातात. जमिनीतील वाफ़ या पाईपामधून वर येते. रात्रीच्या वेळी वातावरण थंड असते. त्यामुळे या वाफ़ेचे पाणी होते आणि ते पाणी टाकीत साठवले जाते. हल्ली जमिनितून ५ ते १० पाईप्स आणण्यापेक्षा जमिनिवर आयताकृती सिमेंटचे चेंबर बांधून त्यावर एकच पाईप "L" आकारात बसवला जातो. अर्थात हे सिमेंटचे चेंबर बांधण्यासाठी शहरातून गवंडी बोलवावा लागतो. आम्ही ज्या अदभूत पाणवठ्याला भेट दिली तेथे दोन्ही प्रकारे जमिनीतील वाफ़ काढलेली होती. या पाणवठ्यावर सर्व मसाई पाड्याचा हक्क असतो. पण पाणी वापरण्याचे नियम सर्वजण पाळतात. कपडे भांडी कुंपणा बाहेरच धुतली जातात. आम्ही तेथे गेलो तेंव्हा दोन मसाई बायका कुंपणा बाहेर कपडे धुत होत्या. गाई गुरांना हे पाणी देत नाहीत. तसेच जनावर धुण्यासाठीही या पाण्याचा वापर केला जात नाही.

Entrance of cave at Suswa Mountain, kenya

सुस्वाचा माउंटन वरचा अदभूत पाणवठा पाहून आम्ही डोंगर चढायला सुरुवात केली. खुरट्या झुडूपातून, दाट झाडीतून जाणार्‍या मळलेल्या पायवाटेने २ तासात शिखरावर पोहोचलो. येथून ज्वालामुखीचे बाहेरील विवर आणि दोन विवरातील जंगलाचे दृश्य दिसते ते नजर खिळवून ठेवणारे आहे. इथे थोडावेळ थांबून आम्ही आल्या मार्गाने दिड तासात खाली उतरलो.

बिबट्याने खाऊन टाकलेल्या बबून माकडाचे अवशेष

गुहेतील बिबट्याची विष्ठा Suswa Mountain, Kenya

सुस्वा माऊंटन वरील दुसरी महत्वाची जागा (पाणवठा धरल्यास तिसरी महत्वाची जागा) म्हणजे "बबून्स पार्लमेंट". लाव्हा रसाच्या प्रवाहामुळे सुस्वा माउंटनवर काही गुहा तयार झालेल्या आहेत. त्यांना लाव्हा ट्युब्स (Lavha Tunnel) म्हणतात.  Baboon's Parliment ही ६ मैल लांबीची लाईम स्टोनची गुहा आहे.  गुहेच्या वरच्या बाजूला जंगल आहे. २० पायर्‍या उतरुन आपण गुहेच्या तोंडाशी पोहोचतो. उजव्या बाजूला एका गुहेच तोंड आहे तर डाव्या बाजूला दुसर्‍या गुहेचे तोंड आहे. आम्ही आमच्या वाटाड्या मागोमाग प्रथम उजव्या बाजूच्या गुहेत शिरलो. साधारणपणे २० फ़ूट उंच आणि २० फ़ूट रुंद गुहेचे तोंड होते. गुहा १०० फ़ूट लांब होती. आत गेल्यावर काळोख वाढल्याने जवळच्या विजेर्‍या पेटवाव्या लागल्या. गुहेच्या शेवटी जमिनीत एक खड्डा होता. त्यावर झाडाची मजबूत फ़ांदी आडावी टाकलेली. त्या फ़ांदीला एक जाड रस्सी बांधलेली होती. या रस्सीच्या सहाय्याने आत उतरता येते. या ठिकाणी वटवाघूळांचे वास्तव्य आहे. त्याचा अतिशय घाणेरडा आणि उग्र वास येत होता. त्यामुळे आम्ही गुहेत न उतरण्याचा निर्णय घेतला आणि परत फ़िरलो. गुहेच्या तोंडाशी पायर्‍यांवर २ हेरेक्स (अफ़्रिकन मोठे उंदीर) आमच्याकडे पाहात बसलेले होते. 


Suswa Mountain, Kenya

आता आम्ही दुसर्‍या बाजूच्या गुहेत शिरलो. इथे जमिन ओबड धोबड होती. मोठ मोठे खडक छतापासून सुटून खाली पडल्यामुळे चालतांना कधी या खडकांच्या बाजूने चिंचोळ्या जागेतून तर कधी खडक पार करुन पुढे जावे लागत होते. पाया खालून पाण्याचा प्रवाह वाहात होता. त्यामुळे त्या मिट्ट काळोखात वाटाड्याच्या पावलावर पाऊल टाकून आम्ही पुढे जात होतो. एके ठिकाणी थांबून वाटाड्याने आम्हाला गुहेच्या कोपर्‍यात पडलेला विष्ठेचा ढिग दाखवला. ती बिबट्याची विष्ठा होती. बिबट्यांना एकाच जागी विष्ठा विसर्जीत करायची सवय असते. गुहेत जमा होणार्‍या बबून माकडांना खाण्यासाठी बिबट्यांचा या गुहेत वावर असतो. पुढे गुहा काटकोनात वळली आणि काळोख अजूनच दाट झाला. उजव्या - डाव्या बाजूला गुहेला फ़ाटे फ़ुटलेले होते. १० मिनिटे चालल्यावर दूरवर प्रकाश दिसायला लागला. याठिकाणी गुहेचे छत कोसळून झाडाची मुळ आत आली होती. छतापासून १० फुटाचा ओबड धोबड खडक छत कोसळल्यामुळे उघडा पडलेला आहे . या खडकात अनेक नैसर्गिक खाचा आहेत. दररोज संध्याकाळी सुस्वा माउंटन मधली सर्व बबुन माकडे या गुहेच्या वरच्या बाजूला जमा होतात. जसजशी रात्र होत जाते तसतशी ही माकडे जंगलातून गुहेतल्या कपारीत उतरायला सुरुवात करतात आणि आपल्या भक्षक बिबळ्यापासून वाचण्याकरिता जास्तीत जास्त अवघड जागी जाऊन बसतात आणि तिथेच संपूर्ण रात्र काढतात. शेकडो वर्षे या ठिकाणी माकडे येत आहेत. त्यामुळे या भागाला "बबुन्स पार्लमेंट" असे नाव पडले आहे.  बबून माकडांच्या वावरण्याने आणि मलमूत्रामुळे इथले दगड गुळगुळीत झालेले आहेत. त्या गुळगुळीत झालेल्या दगडावर हाताची पकड बसणे मुश्किल आहे. तरीही बिबट्यापासून वाचण्याकरिता जीव धोक्यात घालून माकडे या कपारीत उतरतात आणि अवघड जागी जाऊन बसून, झोपून रात्र काढतात. सगळ्यात अवघड जागा पकडण्याचा सर्वांचा प्रयत्न असतो. या प्रयत्नात एखादे माकड खाली पडले तर जगण्याची शक्यता फारच कमी असते अशी माकडे बिबट्याची शिकार होतात. बिबट्या चोरपावलाने गुहेत येऊन डरकाळी देतो. त्यामुळे एखादे बेसावध माकड घाबरुन खाली पडते आणि बिबट्याला त्याची शिकार करतो. बबून्स माकडांच्या काही कवट्या आणि हाड तिथे विखुरलेली पाहायला मिळाली. 
 
बबून माकडांच्या मलमूत्रामुळे गुळगुळीत झालेले दगड.


बबून माकडांच्या मलमूत्रामुळे गुळगुळीत झालेले दगड.

जास्तीत जास्त उंच्, निसरड्या आणि अडचणीच्या जागी बबून्स रात्री बसतात.
Lava Tunnel, Suswa Mountain, Kenya
गुहेत पुढे चालायला सुरुवात केल्यावर डाव्या बाजूला बिबळ्याची विष्ठा एकेजागी साठलेली दिसत होती. गुहेतला अंधार आणि त्याबरोबर वटवाघूळांचा येणारा घाणेरडा उग्र वास आता वाढत चालला होता. नाकावर रुमाल बांधून आम्ही पुढे निघालो. इथे छताला अक्षरश: हजारो वटवाघुळ (Giant Mastiffs bats) लटकत होती. मोठे कान आणि सुटी शेपूट असलेल्या या वटवाघूळांची ही जगातली सगळ्यात मोठी वसाहत आहे. या वटवाघूळांच्या वास्तव्यामुळे या गुहेच्या जमिनीवर वटवाघुळांच्या विष्ठेचा पांढर्‍या रंगाचा थर जमलेला आहे. या थरातही अनेक किटक आहेत. आजारी आणि लहान वटवाघूळ ज्यावेळी छतावरुन खाली पडतात तेंव्हा हे किटक त्यांचा फ़न्ना ऊडवतात. संध्याकाळच्या वेळी ही हजारो वटवाघूळे "बबून्स पार्लमेंट" पार करुन गुहेच्या छताला पडलेल्या भोकातून बाहेर पडतात त्यावेळी आकाश काही काळासाठी झोकाळून जाते. वटवाघळे बाहेर पडल्यावर बबुन्स, बिबटे आणि किटकांचा गुहेत वावर सुरु होतो. सकाळी बबुन्स माकडे गुहेच्या बाहेर पडली की, वटवाघळांची परतायची वेळ होते. शेकडो वर्षे हे चक्र अव्याहतपणे चालू आहे.

वटवाघळांच्या घाणेरड्या वासामुळे त्याठिकाणी जास्त वेळ उभे राहाणे शक्य नव्हते. आम्ही मागे फ़िरुन आल्या मार्गाने गुहेच्या बाहेर आलो. आता सूर्य अस्ताकडे चालला होता आणि बबून माकडांची एक टोळी "बबून्स पार्लमेंट्स"च्या दिशेने चालली होती.          
 
आमचा वाटाड्या
कसे जाल :- केनियाची राजधानी नैरोबी गाठावी लागते. नैरोबी ते सुस्वा माऊंटन हे अंतर १२५ किलोमीटर आहे. साधारणपणे चार तासात हे अंतर कापता येते. सुस्वा माऊंटनवर तंबू लावून किंवा स्थानिक मसाई मारांच्या घरात राहाण्याची आणि जेवणची सोय होते. नैरोबीहून पहाटे निघून एका दिवसात सुस्वा माऊंटन पाहून परत नैरोबीला पोहोचता येते. दुसरा पर्याय म्हणजे मसाई मारा पाहून नैरोबीला परतताना सुस्वा माऊंटनला जाता येते. सुस्वा माऊंटनचा हे ऑफ़बीट ठिकाण असल्याने केनिया सफ़ारीचे बुकींग करतानाच टूर ऑपरेटशी बोलून प्लान ठरवावा.


Baboon, Kenya
केनिया सफ़ारी त्याचे प्लानिंग आणि आजूबाजूची ऑफ़बीट ठिकाणे यावर ६ लेख लिहिलेले आहेत ते जरुर वाचावेत.

ब्लॉग वाचण्याकरीता लिंकवर टिचकी मारा

केनिया सफारी- 1 https://samantfort.blogspot.com/2018/08/1-kenya-safari-part-1.html
केनिया सफारी - २ ( सिहांच्या प्रदेशात ) https://samantfort.blogspot.com/2018/08/lion-masai-mara.html
केनियन सफारी -३ (मारा नदीच्या परिसरात) https://samantfort.blogspot.com/2018/08/blog-post_16.html
#OffbeatKenya#kenyasafari#kenya#suswamountainkenya#suswamountainoffbeattrek#watermanagement#