" ओल्ड फोर्ट नायगरा " (Old Fort Naigara ) (विदेशातले किल्ले भाग- ४)

 

Old Naigara Fort

अमेरिका आणि कॅनडाच्या सीमेवर असलेल्या जगप्रसिद्ध नायगरा धबधब्यापासून २८ किलोमीटरवर  "ओल्ड फोर्ट नायगरा " नावाचा अप्रतिम किल्ला आहे. अमेरिका आणि कॅनडा या देशाच्या मध्ये असलेल्या ग्रेट लेकच्या काठावर हा किल्ला साधारणपणे ३०० वर्षापूर्वी बांधला होता. अमेरीकेच्या इतिहासात महत्वपूर्ण योगदान दिलेला हा किल्ला पाहाण्यासाठी " ओल्ड फोर्ट नायगरा " पार्कला भेट द्यावी लागते.

स्वागत कक्षात प्रवेश शुल्क भरल्यावर किल्ल्यावर बनवलेला १६ मिनिटांचा माहितीपट दाखवतात. याशिवाय किल्ल्याचे एक छोटे मॉडेल आणि किल्ल्यात सापडलेल्या वस्तूंचे छोटेसे प्रदर्शन येथे मांडलेले आहे. हे सर्व पाहून स्वागत कक्षातून बाहेर पडल्यावर समोरच किल्ल्याचा खंदक व त्यामागे पसरलेली तटबंदी दृष्टीपथात येते. सुंदर हिरवळ आणि फ़ुलझाड लावून खंदक सुशोभित केलेला आहे. किल्ल्यातही ठिकठिकाणी हिरवळ राखलेली आहे.

 

Old Naigara Fort

साधारणपणे ३०० वर्षाचा इतिहास असलेला हा किल्ला फ्रेंचानी बांधलेला होता. त्यानंतर इंग्रज, नेटीव्ह अमेरिकन आणि सगळ्यात शेवटी अमेरीकन यांच्यात या किल्ल्याचे हस्तांतरण होत गेले. किल्ल्याच्या बांधणीत, किल्ल्यांवरील वास्तूंमध्ये या विविध राजवटींची वैशिष्ट्ये पाहायला मिळतात. सतराव्या शतकात वसाहतवादी फ्रेंच आणि इंग्रज हे अमेरीकेच्या उत्तर भागात पोहोचले. तिथे पसरलेल्या ग्रेट लेक्स, नायगरा नदी आणि नायगरा फॉल्समुळे या भागातील प्रवास आणि व्यापार पाण्यातून करणे सोयीचे होते. या भागातील रेड इंडियन्स सुध्दा पूर्वंपार प्रवास पाण्यातून आणि थोडा जमिनीच्या मार्गाने करत असत. ग्रेट लेक्स मधून बोटीने प्रवास केल्यावर नायगारा फॉल्सच्या अलिकडे जमिनीवर उतरून ते काठाकाठाने  फॉल्स ओलांडत आणि पुन्हा जलमार्गाचा वापर करीत. फ्रेंच आणि इंग्रज वसाहतवाद्यांनी व्यापारासाठी, वाहातुकीसाठी तसेच सैन्याच्या हालचालीसाठी याच मार्गाचा वापर केला आणि या मार्गावर ताबा ठेवण्यासाठी या भागात अनेक किल्ल्यांची निर्मितीही करण्यात आली.

 इसवीसन १६६९ मध्ये फ्रेंचांनी नायगरा नदीचा आणि ग्रेट लेक्सचा सर्व्हे करुन नायगरा फॉल्स पासून ७ मैलावर आणि नायगरा नदीच्या मुखावर किल्ल्याची जागा निश्चित केली. इसवीसन १६७९ मध्ये त्यांनी निवडलेल्या जागी लाकडी किल्ला बांधला, त्याला नाव दिले फोर्ट कॉंटी (Fort Conti) पण तो वर्षाच्या आतच आगीच्या भक्षस्थानी पडला. त्यानंतर इसवीसन १६८७-८८ मध्ये या ठिकाणी  फोर्ट डेनोव्हीले ( Denonville)  किल्ला बांधला. किल्ल्यात १०० सैनिक होते, त्यातील ६० सैनिक कडक हिवाळ्यामुळे दगावले. त्यामुळे किल्ला सोडून देण्यात आला.

त्यानंतर इसवीसन १७२६ मध्ये  फ्रेंचांनी "फ्रेंच कॅसल" हा किल्ला बांधला. हा किल्ला म्हणजे घरासारखी दिसणारी एक तीन मजली इमारत होती. त्या भोवती लाकडी आणि मातीची तटबंदी बांधली होती. आजही ही इमारत किल्ल्यात पाहायला मिळते.  या किल्ल्यामुळे इंग्रजांच्या हालचालीवर मर्यादा येत होत्या त्यामुळे इंग्रज आणि फ्रेंच यांच्या मध्ये तणाव निर्माण झाला. युध्दाची शक्यता लक्षात घेऊन फ्रेंचांनी किल्ल्या भोवती खंदक खणून किल्ल्याला विटांची तटबंदी आणि बुरुज बांधले त्यावर तोफ़ा चढवून किल्ला युध्दासाठी सज्ज केला.  फ्रेंच आणि रेड इंडीयन्स यांच्यातील लढाईचा फायदा घेऊन इंग्रजांनी इसवीसन १७५९ मध्ये किल्ला जिंकून घेतला. त्यानंतर त्यांनी किल्ल्यात नवीन बांधकाम करुन तो संरक्षण दृष्ट्या मजबूत केला. इसवीसन १७९६ मध्ये अमेरिकन सैन्याने किल्ला इंग्रजांकडून जिंकून घेतला. इसवीसन १८१२ मध्ये अमेरिकन आणि इंग्रज यांच्या मध्ये झालेल्या युध्दात, नायगरा नदीच्या पलिकडच्या तीरावर असलेल्या फोर्ट जॉर्ज वरुन किल्ल्यावर तोफा डागून किल्ला जिंकून घेतला.  इसवीसन १८१४ मध्ये अमेरिकन सिव्हिल वॉर संपल्यावर नायगरा फोर्ट कायमचा अमेरीकेच्या ताब्यात आला.

 

लाकडी, वीटांची आणि दगडाची तटबंदी, ओल्ड नायगरा फोर्ट

फ्रेंचानी सुरुवातीला मातीची तटबंदी, नंतर बांधलेली लाकडाची तटबंदी,  त्यानंतर बांधलेली विटांची तटबंदी, आणि सर्वात शेवटी इंग्रजांनी बांधलेली दगडी तटबंदी अशा सर्व प्रकाराच्या तटबंद्या आजही येथे पाहलायला मिळतात. तसेंच फ्रेंच स्थापत्य शास्त्राचा प्रभाव असलेले पंचकोनी (बाणाच्या आकाराचे) बुरुज, इंग्रजी धाटणीचे चौकोनी बुरुज पाहायला मिळतात.

 

खंदक आणि पूल , पहिले प्रवेशव्दार

किल्ल्याचा ३०० वर्षाचा इतिहास समजून घेत किल्ल्याच्या मुख्य प्रवेशव्दारापाशी पोहोचलो. फ्रेंचांनी बांधलेल्या या प्रवेशव्दाराला "गेट ऑफ फ़ाईव्ह नेशन" (Gate of five Nation ) या नावाने ओळखले जाते.  किल्ला तीन बाजूंनी नायगरा नदीने वेढलेला असून चौथ्या बाजुला म्हणजेच  किल्ल्याच्या मुख्य प्रवेशव्दारापुढे खंदक आहे. एके काळी हा खंदक नायगरा नदीला जोडलेला होता आणि नदीचे पाणी त्यात खेळवलेले होते. खंदकावर पूल आहे. युध्द प्रसंगी तो पूल वर उचलण्यासाठीची यंत्रणा आणि त्यासाठी दगडांनी बनवलेले काउंटर वेट्स प्रवेशव्दारच्या आत पाहायला मिळतात. प्रवेशव्दारातून किल्ल्यात प्रवेश करुन काटकोनात वळल्यावर किल्ल्याचे दुसरे प्रवेशव्दार आहे. इंग्रजांनी इसवीसन १७७० मध्ये बांधलेल्या या प्रवेशव्दारावर असलेले छ्प्पर पॅगोडाच्या छतासारखे आहे. इंग्रजांनी हा किल्ला ताब्यात घेण्यापूर्वी त्यांच्या वसाहती आशियात झालेल्या होत्या. तेथे त्यांनी पॅगोडा पाहीलेले होते. त्याप्रकारचे छत त्यांनी या प्रवेशव्दारावर बांधले . किल्ल्यातील अजुन एका इमारतीचे छत असेच पॅगोडासारखे आहे. या दुसर्या प्रवेशव्दाराच्या दुसर्या मजल्यावर एक मोठी तोफ आहे , तसेच सैनिकांना राहाण्यासाठी खोल्या आहेत. या दोन्ही प्रवेशव्दारांच्या मधला मार्ग आणि खंदकावर असलेल्या पुलावर  दोन्ही बाजुंनी रोखलेल्या तोफा तटबंदीच्या मागे ठेवलेल्या आहेत. यातील डाव्या बाजूला असलेल्या तोफांना "डाऊफिन बॅटरी" (Dauphin Battery) या नावाने ओळखले जाते. यात एकूण ५ तोफा असून त्यातील ३ तोफा ६ पाऊंडी आणि २ तोफा १२ पाउंडी आहेत. प्रवेशव्दाराच्या उजव्या बाजूला असलेल्या तोफ़ांना "पाउंडर बॅटरी " (Pounder Battery) या नावाने ओळखले जाते. इसवीसन १८४० मध्ये अमेरीका आणि कॅनडा मध्ये तणाव निर्माण झाल्यावर या तोफा बसवण्यात आल्या होत्या. यात गाड्यावर बसवलेल्या तीन तोफा आहेत आणि एक "मॉर्टर कॅनन" ( मराठीत ज्याला "उखळी तोफ म्हणतात)" आहे. या तोफेच्या नळीची लांबी कमी असते. त्यामुळे तोफेतून उडणारा तोफ गोळा वक्राकार मार्गाने जात असल्याने जास्त लांब जाऊ शकत नाही . त्यामुळे उखळी तोफेचा उपयोग लक्ष आणि तोफ यांच्या मध्ये तटबंदी सारखा उंच अडथळा असल्यास केला जातो.

 

पहिले  आणि दुसरे प्रवेशव्दार

दुसर्या प्रवेशव्दाराकडून किल्ल्यात प्रवेश केल्यावर डाव्या बाजुला धान्य कोठार आणि दारु कोठाराच्या इमारती आहेत. यातील एका इमारतीत सध्या छोटेसे म्युझियम बनवलेले आहे. तेथे किल्ल्याची प्रतिकृती, नायगरा नदीच्या खोर्याचे मॉडेल, व्यापारी मार्गाचा नकाशा, त्याकाळी वापरलेल्या जाणार्या होड्या, धान्य, दारु इत्यादी साठवण्यासाठी वापरली जाणारी लाकडी पिंप इत्यादी ऐतिहासिक गोष्टी व्यवस्थित मांडून ठेवल्या आहेत. या कोठारांच्या काटकोनात एक लाकडी ओंडक्यांनी बांधलेले घर ( Log Cabin ) आहे. इथे सैनिकांना जेवण आणि दारु विकत मिळत असे. 

 

धान्य, दारु इत्यादी साठवण्याची लाकडी पिंप 

ओल्ड नायगरा फोर्टची प्रतिकृती

इसवीसनाच्या सतराव्या आणि अठराव्या शतकात युरोपियन सैनिक "मस्केट रायफल" (Musket rifle) (चापाच्या बंदुका) वापरत असत. किल्ल्यात दर तासाला एक स्वयंसेवक, सतराव्या शतकातल्या फ्रेंच सैनिकाच्या पारंपारीक पोशाखात मस्केट रायफलचे प्रात्येक्षिक दाखवतो. त्यावेळी खुसखुशीत व खुमासदार शैलीत त्याकाळच्या पोशाखाची, सैनिकांच्या दिनचर्येची आणि बंदुकीची माहिती देऊन , बंदुकीतून बार उडवून दाखवतो. पंधरा मिनिटांचा हा कार्यक्रम अतिशय सुंदर आणि माहितीपूर्ण आहे. किल्ला पाहातांना आपल्याला पडलेले प्रश्नही यावेळी विचारता येतात. आपल्या इथेही देवगिरी, रायगड, सिंधुदुर्ग अशा मोठ्या प्रमाणावर पर्यटक जाणार्या किल्ल्यावर तलवार , भाला, दाणपट्टा आणि इतर मध्ययुगीन शस्त्र चालवण्याचे प्रात्येक्षिक ठेवले तर किती बहार येईल,  असा विचार मनात येऊन गेला.

मस्केट रायफलच्या प्रात्येक्षिकाचा व्हिडीओ पाहण्याकरिता टिचकी मारा..

मस्केट रायफलचे प्रात्येक्षिक दाखवलेल्या स्वयंसेवकाचे आभार मानून आम्ही पुढे निघालो . किल्ल्याच्या नायगरा नदीच्या बाजूला किल्ल्याचे एक प्रवेशव्दार आहे. "पोस्टर्न गेट" (Postern Gate) या नावाने ते ओळखले जाते. इसवीसन १८३७ मध्ये अमेरिका आणि कॅनडा यांच्यात तणाव निर्माण झाल्यावर किल्ल्याची ही नदी कडील बाजू २० फूट उंच तटबंदी आणि भव्य बुरुज बांधून मजबूत करण्यात आली. नायगरा नदीच्या पैलतीरावर कॅनडात फोर्ट जॉर्ज ( Fort Gorge) किल्ला आहे. त्यावर मारा करण्यासाठी दोन लांब पल्ल्याच्या गाड्यावरील तोफा बुरुजावर बसवण्यात आल्या. या बुरुजा जवळ एक भट्टी आहे. त्यात तोफेचे गोळे तापवून लालभडक झाल्यावर तोफेत भरुन त्याचा मारा केला जात असे. असा गरम तोफेचा गोळा बोटीवर किंवा लाकडी घरावर पडला की ते पेट घेत असे.

 

Cannon, Old Naigara Fort

"पोस्टर्न गेट" (Postern Gate)

इसवीसन १८१२ मध्ये झालेल्या इंग्रज आणि अमेरीकन यांच्या युध्दात बेस्टी डॉयल या अमेरीकन स्त्रीने हे गरम तोफगोळे भट्टी पासून तोफेपर्यंत नेण्याचे कठीण काम केले. फ्रेंचांच्या काळापासून किल्ल्यात स्त्रिया जेवण बनवणे, कपडे धुणे, परिचारिका इत्यादी काम त्या करत असत.  पण युध्दात प्रत्यक्ष भाग घेतलेली स्त्री म्हणुन बेस्टी डॉयल हिचा गौरव झाला.

 

भट्टी

बुरुजावरुन दिसणारे नायगरा नदीचे पात्र आणि पलिकडील काठावर असलेला कॅनडातील किल्ला "फोर्ट जॉर्ज" , नदी काठावर नांगरलेल्या बोटी आणि किनार्यावर पसरलेली छोटी छोटी गाव असे विहंगम दृष्य पाहून बुरुजावरुन खाली उतरल्यावर तटबंदीत बांधलेली एक खोली दिसते. त्या खोलीत गाड्यावरील छोट्या तोफा, उखळी तोफा आणि जनावरांच्या (घोड्याच्या) पाठीवर ठेऊन उडवायच्या तोफा ठेवलेल्या आहेत.(आपल्याकडेही मध्ययुगीन कालखंडात जनावरांच्या पाठीवरुन उडवायच्या तोफा वापरात होत्या. हत्तीच्या पाठीवर असलेल्या तोफेला गजनाल आणि उंटाच्या पाठी वरुन उडवायच्या तोफेला शुतरनाल म्हणत)

 

तोफा पाहून पुढे गेल्यावर पुन्हा एक भट्टी पाहायला मिळते. ही ब्रेड बनवण्यासाठी असलेली भट्टी आहे. त्याच्या बाजूला भटारखान्याची बैठी इमारत आहे. त्यात वापरली जाणारी भांडी, चमचे, पळ्या, विविध आकाराचे ब्रेड इत्यादी तेथे मांडून ठेवण्यात आलेल आहे.

 

भटारखाना

भटारखान्या जवळ "फ्रेंच कॅसल"ची इमारत आहे. इसवीसन १७२६ मध्ये  फ्रेंचांनी "फ्रेंच कॅसल" हा किल्ला बांधला. हा किल्ला म्हणजे घरासारखी दिसणारी एक तीन मजली इमारत होती. दोन फूट रुंदीच्या दगडी भिंती, धातूची तावदान असलेल्या खिडक्या , इमारती भोवती खंदक, लाकडी आणि मातीची तटबंदी अशी संरक्षण व्यवस्था केलेली होती. इमारतीच्या तिसर्या मजल्यावरुन  शत्रूवर मारा करण्यासाठी उतरत्या छपरातून बाहेर काढलेल्या उभ्या खिडक्या ( dormer window) बनवलेल्या होत्या. या इमारतीत किल्लेदार , इतर अधिकारी आणि ४० सैनिकांची राहाण्याची व्यवस्था होती. या स्वयंपूर्ण इमारतीचा (किल्ल्याचा) उपयोग व्यापारी मार्गाच्या संरक्षणासाठी तसेच स्थानिक रेड इंडीयन लोकांशी व्यापारासाठी केला जात असे. 

इमारतीतील विहिर

या इमारतीच्या तळमजल्यावर विहिर आहे. डाव्या बाजूच्या दालनात सैनिकांची राहाण्याची व्यवस्था आहे. उजव्या बाजूच्या दालनात फ्रेंचांचे व्यापारी केंद्र होते. तेथे ते रेड इंडीयन्स कडून हरीण , बिव्हर, अस्वल  इत्यादी प्राण्यांची केसाळ कातडी (Fir) घेत आणि त्या बदल्यात , कापड, मणी, माळा ,  धातूची हत्यारे इत्यादी गोष्टी देत असत. इमारतीच्या पहिल्या मजल्यावर डाव्या बाजूच्या दालनात चॅपल आहे. तिथे प्रार्थना केली जात असे. उजव्या बाजूच्या दालनात सैनिकांची राहाण्याची व्यवस्था होती. तेथे त्यांचे बिछाने, भिंतीवर टांगलेले पोशाख, बंदुका , जेवणाचे टेबल इत्यादी गोष्टी उत्तम प्रकारे मांडून ठेवलेल्या आहेत. पहिल्या मजल्यावर मागच्या बाजूला भटारखाना आणि धान्य कोठार आहे. दुसर्या मजल्यावर किल्लेदाराची खोली त्याच्या बिछाना, स्टडी टेबल, पोशाखासह व्यवस्थित मांडून ठेवलेला आहे. त्याच मजल्यावर अधिकार्यांची सभा घेण्यासाठी आणि कामकाज करण्यासाठी बनवलेले सभागृह आहे. नायगरा नदीतील बोटींना मार्गदर्शन करण्यासाठी फ्रेंचांनी इसवीसन १७८२ मध्ये या वास्तूच्या छपरावर  दिपस्तंभ (Light House) बांधलेल होते. त्याचे अवशेष आजही पाहायला मिळतात.

 

सैनिकांची राहाण्याची व्यवस्था

किल्लेदाराची खोली

चर्च

व्यापारी केंद्र 

फ्रेंच कॅसलची इमारत पाहून पुढे गेल्यावर रश - बागोट स्मारक लागते. अमेरीका आणि इंग्लंड यांच्यात सततच्या लढायां होत होत्या. त्या थांबवण्यासाठी  दोघांमध्ये  इसवीसन १८१७ मध्ये तह करण्यात आला . त्यात महत्वाचे मुद्दे होते, ग्रेट लेक्स परिसरातील नौदल कमी करणे आणि व्यापाराला चालना देणे. या तहाचे स्मारक Rush- Bagot treaty monument या ठिकाणी बनवण्यात आले आहे.

 

पॅगोडा सारखे छप्पर असलेली इमारत

स्मारकाच्या समोर मिलेट या  फ्रेंच पाद्रयाने इसवीसन १६८८ साली बसवलेला क्रॉस आहे. मुळात हा क्रॉस लाकडी होता. त्याठिकाणी आता पितळेचा क्रॉस बसवलेला आहे. क्रॉसपासून पुढे गेल्यावर एक इमारत आहे. त्याची रचना किल्ल्याच्या दुसर्या प्रवेशव्दारा सारखीच आहे. या इमारतीवरही पॅगोडा सारखे छप्पर आहे. या इमारतीच्या खालच्या मजल्यावर गन पावडर आणि तोफगोळे साठवले जात. पहिल्या मजल्यावर सैनिकांना  राहाण्यसाठी जागा आहे. तर दुसर्या मजल्यावर गाड्यावर ठेवलेल्या लांब पल्ल्याच्या  तोफा आहेत. येथून किल्ल्याचा संपूर्ण आतील भाग दृष्टीपथात आणि तोफेच्या माराच्या टप्प्यात येतो. या इमारतीच्या मागे पंचकोनी (बाणाच्या आकाराचा) एक बुरुज आहे. सोळाव्या शतकातील फ्रेंच मिल्ट्री इंजिनीअर Sebastian Le Prestre de Vauban याला पंचकोनी बुरुज आणि चांदणीच्या आकाराच्या किल्ल्याच्या डिझाईनचे श्रेय दिले जाते. पण त्या आधी पासून अशा आकाराचे किल्ले आणि बुरुज अतित्वात होते. या पंचकोनी बुरुजाचा फायदा म्हणजे त्याच्या आकारामुळे तोफ गोळा बुरुजावर आपटून होणारे नुकसान कमी होते. तसेच व्दिस्तरीय बुरुजामुळे शत्रूवर जवळून मारा करता येतो.  

 

या इमारतीतून बाहेर पडल्यावर समोर हिरवळ राखलेले मोठे मैदान दिसते. या मैदानाला परेड ग्राऊंड म्हणतात. पहिल्या आणि दुसर्या महायुध्दाच्या काळात या किल्ल्याचा उपयोग सैनिकांना प्रशिक्षण देण्यासाठी आणि जर्मन युध्द कैदी ठेवण्यासाठी केला गेला. या परेड ग्राऊंडवर या किल्ल्यावर ताबा असणार्या ३ देशांचे ध्वज (फ्रान्स (१७२६ - १७५९), इंग्लंड (१७५९-१७९६, १८१४) , अमेरीका (१७९६-१८१३, १८१५ पासून आजतागायत)) फडकवलेले आहेत.

फ्रान्स , इंग्लंड , अमेरीका यांचे ध्वज

किल्ल्यात लोहाराचे दुकान आहे. किल्ल्यातील सैनिकांची शस्त्र बनवणे, त्याला धार लावणे, दुरुस्ती करणे इत्यादी कामे येथे केली जात. स्थानिक रेड इंडीयन्सच्या शस्त्रांची दुरुस्ती पण करुन दिली जात असे.

 

तीन झेंड्यांच्या मागच्या बाजूला असलेल्या वीटांच्या तटबंदीत अर्धगोलाकार कमान असलेला चोर दरवाजा आहे. या दरवाजातून बाहेर पडल्यावर तीन्ही बाजूंनी तटबंदीच्या आत लपवलेल्या तोफा आपल्यावर रोखलेल्या दिसतात. या तटबंदीच्या पुढे खंदक आणि त्यापुढे लाकडी तटबंदी पाहायला मिळते. चोर दरवाजातून किल्ल्यात येऊन पुन्हा पहिल्या प्रवेशव्दारापाशी आल्यावर आपली गडफेरी पूर्ण होते.

 

चोर दरवाजा

किल्ल्याच्या स्वागत कक्षात आल्यावर किल्ल्यावर , अमेरीकेच्या इतिहासावर लिहिलेली अनेक पुस्तक आणि मोन्य़ूमेंट्स पाहायला मिळतात. स्वागत कक्षातून बाहेर पडल्यावर समोरच नायगरा नदी काठी इसवीसन १८७३ मध्ये बांधलेला दिपस्तंभ आहे. तो १९९६ पर्यंत कार्यरत होता.  किल्ल्याच्या बाहेर पार्क मध्ये नायगरा नदीच्या काठी लाकडी टेबल्स आणि बाक ठेवलेले आहेत. जर तुम्ही सोबत जेवण पॅक करुन घेऊन आला असाल तर इथल्या निसर्गरम्य वातावरणात त्याचा आस्वाद घेऊ शकता.

 

दिपस्तंभ 

दरवर्षी अमेरीकन स्वातंत्र्य दिवसाच्या आठवड्यात (४ जुलै) या किल्ल्यावर अठराव्या शतकातले वातावरण निर्माण केले जाते. फ्रेंच आणि रेड इंडीयन्स यांच्या मध्ये झालेले युध्द स्वयंसेवकांकडून पुन्हा किल्ल्याच्या पार्श्वभूमीवर साकारल जाते.

 

अमेरीका आणि कॅनडा यांच्यातील तहाचे स्मारक

नायगरा धबधब्याला भेट देणार असाल तर दोन तास " ओल्ड नायगरा फोर्ट" साठी नक्की काढून ठेवा.

जाण्यासाठी :- ओल्ड फोर्ट नायगराला जाण्यासाठी जवळचा विमानतळ बफेलो आहे. बफेलो विमानतळावरुन ६० किलोमीटर व जगप्रसिद्ध नायगरा धबधब्यापासून २८ किलोमीटरवर  "ओल्ड फोर्ट नायगरा " किल्ला आहे.

 

नायगरा नदी पलिकडे कॅनडा

छायाचित्रण:- अमित सामंत, अस्मिता सामंत (©Copy Right)

कॅमेरा :- Nikon, P900 , Gopro -5

1) डाविन कॅसल (स्लोव्हाकीया) :- (विदेशातले किल्ले भाग -१) हा ब्लॉग वाचण्याकरिता खालील लिंकवर टिचकी मारा.

https://samantfort.blogspot.com/2024/10/blog-post.html 

2) अलिंजा कॅसल, माचू पिचू ऑफ अझरबैजान Alinja Castle , Machu Pichu of Azerbaijan ( विदेशातले किल्ले भाग - २) हा ब्लॉग वाचण्याकरिता खालील लिंकवर टिचकी मारा.

https://samantfort.blogspot.com/2024/11/alinja-castle-machu-pichu-of-azerbaijan.html 

3) डन्स्टाईन कॅसल ,ऑस्ट्रिया  (विदेशातले किल्ले भाग-३) हा ब्लॉग वाचण्याकरिता खालील लिंकवर टिचकी मारा.

https://samantfort.blogspot.com/2025/01/blog-post.html

4) इटर्नल फ़्लेम (Eternal Flame) ट्रेक हा ब्लॉग वाचण्याकरिता खालील लिंकवर टिचकी मारा

https://samantfort.blogspot.com/2023/06/eternal-flame.html

 

 

 

इंडीयन सेलर होम स्मारक ( पहिल्या आणि दुसर्‍या महायुध्दात हुतात्मा झालेल्या खलाशांचे स्मारक)

Indian Sailor Home, Mumbai

 मुंबईतील मस्जिद स्टेशन हे तिथे असलेल्या वेगवेगळ्या मार्केटसाठी प्रसिध्द आहे. या कायम गजबजलेल्या मस्जिद स्टेशन जवळ इसविसन १९३१ मध्ये इंग्रजानी खलाशांसाठी बांधलेली इंडियन सेलर होम ही वास्तू आजही वापरात आहे आणि त्यात असलेले पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धात हुतात्मा झालेल्या खलाशांचे स्मारक उत्तम स्थितीत ठेवलेले आहे. ब्रिटिश रॉयल नेव्हीने आशियात अशा प्रकारची दोन स्मारके बांधलेली आहेत. त्यापैकी एक हॉंगकॉंगला आहे. त्यात चायनीज खलाशांचे स्मारक आहे, तर दुसरे स्मारक आपल्या मुंबईत इंडीयन सेलर होम मध्ये आहे. त्यात हिंदुस्थानी, ब्रिटीश आणि अफ़्रिकन खलाशांचे स्मारक आहे. 

Indian Sailor Home Building since1931

Dome , Indian Sailor Home

अठराव्या शतकात इंग्रजानी मुंबईचा बंदर म्हणून विकास सुरु केला. त्यावेळी जहाजावर जाणाऱ्या आणि जहाजावरून येणाऱ्या खलाशांसाठी, सैनिकांना त्यांच्या पुढच्या प्रवासाला जाण्यापूर्वी राहण्यासाठी तात्पुरती सोय म्हणून  सेलर होम बांधण्यात आले होते. Royal alfred Sailors Home ही वास्तू (सध्याचे पोलिस मुख्यालय) बडोदा नरेशांनी बांधली होती. इसवीसन १९३१ मध्ये इंग्रजांनी सेलर होम आणि  पहिल्या महायुद्धात कामी आलेल्या खलाशांची आणि सैनिकांची स्मृती कायम ठेवण्यासाठी मस्जिद बंदर याठिकाणी एक कायम स्वरुपी स्मारक बनवले. यालाच आता इंडीयन सेलर होम या नावाने ओळखले जाते.

गॅसच्या दिव्याचा खांब

मस्जिद स्टेशनला कल्याण दिशेला असलेला पूल चढूनवर गेल्यावर आपण वाहनांच्या पुलावर येतो. या पुलाच्या मुंबई पोर्ट ट्र्स्टच्या  बाजूच्या कोपऱ्यात इसविसन १८६७ मध्ये  पोलादात ओतलेले एक शिल्प आहे. इसवीसन १८४३ पासून मुंबईतल्या ठराविक ठिकाणी केरोसिनवर चालणारे दिवे होते. १८६२ मध्ये मुंबईत लालबाग येथे बॉम्बे गॅस कंपनीची स्थापना झाली.आजही लालबग मध्ये गॅस कंपनी लेन आहे. १८६५ मध्ये आर्थर क्रॉफ़र्ड या पहिल्या म्युनिसिपल कमिशनरने मुंबईत मस्जिद, भेंडीबाजार, चर्चगेट, एस्पलनेड इयादी अनेक ठिकाणी गॅसचे दिवे बसवले. हे दिवे पेटवण्यासाठी काम करणार्‍या लोकांना "लायटर" म्हणत. पुढिल काळात बेस्ट ( बॉम्बे इलेक्ट्रीक सप्लाय आणि ट्रामवेज) या कंपनीने रस्त्यावर इलेक्ट्रिकचे दिवे बसवले. ते चालू बंद करणार्‍या लोकांना "लायटर"च म्हटले जात असे. आजही मुंबई विद्युत पुरवठा आणि परिवहन उपक्रमामध्ये (BEST) लायटर विभाग आहे. 

गॅसच्या दिव्याचा खांब १८६७

मस्जिदच्या पुलावर असलेला गॅस लाईटचा पोलादात ओतलेला खांब एखादे शिल्प असावे असा सुंदर आहे. त्याच्या बाजूला एक मंदिर बांधल्यामुळे त्याला केशरी ऑइलपेन्ट लावून रंगवण्यात आलेले आहे. हे शिल्प पाहून पूल ओलांडून दुसऱ्या बाजूला असलेल्या पायऱ्या उतरल्यावर आपण वेगळ्याच भागात आल्याचा भास होतो. मस्जिद स्टेशन जवळ असलेली गर्दी त्यातून वाट काढणारी वाहन, सामानांनी भरलेल्या हातगाड्या या सगळ्यांचा संमिश्र गोंगाट यापासून पूर्ण वेगळा शांत असा हा भाग आहे. या भागात भांडूप स्ट्रीट, कुर्ला स्ट्रीट, ठाणा स्ट्रीट इत्यादी मुंबईच्या उपनगराच्या नावाने असलेले रस्ते आहेत. ब्रीजपासून ५ मिनिटे चालत गेल्यावर ठाणा स्ट्रीट आणि एमबीएस स्ट्रीट हे दोन रस्ते जेथे मिळतात त्या  कोपर्‍यावर एक गोल घुमट असलेली इमारत दिसते. या घुमटाच्या बाहेरच्या भिंतीवर खालच्या बाजूला, इसविसन १४ जानेवारी १९३१ रोजी "His excellency Sir Fedrick huge Skyes" यांनी बसवलेली या इमारतीची कोनशीला आहे. 

इंडीयन सेलर होम ही इमारत इंडीयन सेलर सोसायटीच्या अख्यातरीत असल्याने MSF ची सिक्युरिटी आहे. पण परवानगी घेऊन स्मारक पाहाता येते. इमारतीच्या प्रवेशव्दारातून आत शिरल्यावर, इमारतीचा आकार जहाजाच्या नाकासारखा (टोका) सारखा बनवलेला पाहायला मिळतो. या दोन इमारती जेथे मिळतात त्याठिकाणी गोलाकार हॉल बांधलेला आहे. त्यावर घुमट बांधलेला आहे. पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धात हुतात्मा झालेल्या खलाशांची आणि सैनिकांचे स्मारक या गोलाकर हॉल मध्ये आहे. 

जहाजाच्या नाकासारखा आकार

जहाज आणि लाटा, नक्षीदार चौकट 

या गोलाकार हॉलचे लाकडात कोरलेले दार आणि त्याची नक्षीदार चौकट पहाण्यासारखी आहे. त्यावरही समुद्राच्या लाटा आणि बोटीचा पुढचा भाग कोरलेला आहे. हॉलच्या जमिनीवर होकायंत्र (compass ) बनवलेल आहे. त्यात उत्तर दिशा सोनेरी रंगाने दाखवलेली आहे. घुमटावर सूर्य आणि त्यामध्ये तारा काढलेले आहेत. त्यावर " Heaven light our Guide" असे लिहिलेले आहे. होकायंत्र आणि सूर्य, तारे यांचा उपयोग खलाशांना दिशा समजण्यासाठी आजही होतो. या गोलाकार हॉलच्या घुमटामध्ये तीन खिडक्या आहेत. त्यांची रचना अशा प्रकारे केली आहे की, त्यातून येणारा सूर्यप्रकाश घुमटाच्या छतावर असलेल्या सूर्य आणि ताऱ्याच्या शिल्पावर पडेल. त्यामुळे ते शिल्प सूर्यप्रकाशाने उजळते. या गोलाकार हॉलच्या भिंतीवर पितळेच्या फलकावर (Bronze board ) पहिल्या महायुद्धात हुतात्मा झालेल्या २२२३  खलाशांची आणि त्यांच्या जहाजांची नावे कोरलेली आहेत.

जमिनी वरिल होकायंत्र

छतावरील सूर्य आणि तारा

हॉलच्या मधोमध एक शिसवी टेबल आहे. त्या टेबलच्यावर काचेच्या कपाटात एक सोनेरी किनार असलेले रजिस्टर ठेवलेले आहेत. या रजिस्टर मध्ये दुसऱ्या महायुद्धात मरण पावलेल्या ६५३१ खलाशांची नाव लिहिलेली आहेत. त्यात वरच्या बाजूला जहाजाचे नाव व त्याखाली खलाशाचे नाव, पद आणि हुतात्मा झाल्याची तारीख लिहिलेली आहे. आपल्या पूर्वजांची नाव शोधत अनेक जण आजही इथे येतात. या टेबलाच्या ड्रॉवर खाली असलेल्या ब्रासच्या प्लेटवर "Sailor and Merchant seamen who died in the service of the motherland and have no grave but the sea." असे कोरलेले आहे. 

पहिल्या महयुध्दातील शहीद खलाशांची नाव

रजिस्टर आणि शहीद खलाशांची  नाव

या ठिकाणी अजून दोन पुस्तक पाहायला मिळतात. त्यातील एक पुस्तक The war Dead of Common wealth, Bombay (St. Thomas) Cathedral Memorial, Bombay Sewri Cemetry हे २१ फ़ेब्रुवारी २०१२ रोजी प्रकाशित झालेले पुस्तक आहे. यात Indiam Merchant Navy मध्ये काम करतांना पहिल्या आणि दुसर्‍या महायुध्दात  शहीद झालेल्या खलाशांची नाव आहेत. दुसर पुस्तक आहे.  The war Dead of Common wealth Bombay / Chitgong war Memorials दुसर्‍या महायुध्दात  शहीद झालेल्या भारतीय आणि बांगलादेशी खलाशांची नाव आहेत.   

या इमारतीत असलेल्या खोल्यांमध्ये आजही ३०० जणांची राहण्याची सोय आहे. रस्त्याच्या पलीकडे १९४६ साली बांधलेली अजून एक इमारत आहे त्यात ७०० खलाशांची रहाण्याची सोय आहे. या इमारतींमध्ये कॅन्टीन, जीम, दवाखाना,योग सभागृह, बैठे खेळ इत्यादी सोई आहेत. 

दरवर्षी ५ एप्रिल रोजी नॅशनल मेरीटाईम दिनानिमित्त याठिकाणी कार्यक्रम आयोजित केला जातो.  ९४ वर्ष जुने असलेल मुंबईतले हे अपरिचित स्मारक नक्कीच पाहाण्यासारखे आहे.

Photos by :- Amit Samant  © Copy right

विशेष आभार :- प्रकाश सामंत

*  कोटातला बालाजी ( Balaji Temple in Fort,Mumbai) हा अपरिचित मुंबई वरिल ब्लॉग वाचण्याकरिता खालील लिंकवर टिचकी मारा...

https://samantfort.blogspot.com/2017/05/blog-post.html

नाझका लाईन्सचे गुढ (भाग- २) ( Unsolved Mystery of Nazca Lines - 2)

 

Parrot , Nazca lines

    नाझका रेषा आणि चित्र प्रत्यक्ष पाहिल्यावर त्याची व्याप्ती आणि भव्यपणा आपल्याला भारुन टाकतो आणि मग साहजिकच प्रश्न पडतात. नाझका लाईन्स कोणी कोरल्या ? कशा कोरल्या ? आणि का कोरल्या ?  नाझका रेषा आणि चित्र सापडल्या पासून या प्रश्रांची उत्तर शोधण्याचा आणि नाझका रेषांचे गुढ उकलण्याचा प्रयत्न पूरातत्वशास्त्रज्ञ, जिओलॉजी तज्ञ, कॉस्मोलॉजी तज्ञ, जलतज्ञ इत्यादी विविध शाखांमधले तज्ञ करत आहेत.

इसवीसनाच्या सतराव्या शतकात पेरु मधील एका प्रवाशाला नाझका लाईन्स मधिल काही रेषा दिसल्याचा उल्लेख त्याने त्याच्या नोंदीत केलेला आहे. या रेषा म्हणजे इंका ट्रेलच्या काही खूणा असाव्यात असा तर्क त्याने मांडला. पंधराव्या शतकात इंका साम्राज्यांनी अनेक शहरे वसवली, पण आतापर्यंत सापडलेला अवशेषांमध्ये नाझका लाईन्सशी साधर्म्य असणारे कुठलेही अवशेष त्यात सापडलेले नाहीत. इसवीसन १९२६-३० च्या दरम्यान नाझका वाळवंटावरुन विमानांचे उड्डाण व्हायला सुरुवात झाली. त्यावेळी वैमानिकांना जमिनीवर खोदलेली चित्र आणि रेषा पहिल्यांदा पूर्णपणे दिसायला लागल्या. त्यानंतर पेरुच्या हवाई दला तर्फे या भागात शोध मोहिमा घेण्यात आल्या. पण ही चित्रे आणि रेषा शोधण्याला खरी गती आली ती इसवीसन १९४१ साला नंतरच. जर्मन पूरातत्व शास्त्रज्ञ मरिया राश्चे (Maria Reiche) यांनी नाझका पंपाच्या वाळवंटात प्रत्यक्ष जाऊन ती चित्र आणि रेषा पाहिल्या आणि त्यांच्या भव्यतेने त्या भारुन गेल्या. त्या रेषां जवळच भर वाळवंटात घर बांधून त्या राहील्या आणि जवळपास १४ चित्र उजेडात आणली. त्यांना "लेडी ऑफ लाइन्स”  या नावाने ओळखले जाऊ लागले. पेरु सरकारने नाझका वाळवंटातील काही भाग लागवडी खाली आणण्यासाठी प्रयत्न चालू केले होते. त्यामुळे नाझका रेषांना धोका उत्पन्न झाला होता. त्यावेळी मरिया राश्चे यांनी पेरु सरकारच्या या प्रकल्पाला विरोध करुन हा प्रकल्प थांबवला होता. त्यांच्या अथक प्रयत्नाने १९९४ मध्ये नाझका लाईन्सना युनेस्कोच्या वारसास्थळांच्या यादीत स्थान मिळाले.

Flower Nazca lines

    मरिया राश्चे यांनी नाझका लाईन्सचा अभ्यास केला तेंव्हा त्यांना यातील काही रेषा या सूर्याच्या दक्षिणायन आणि उत्तरायण याच्याकडे निर्देश करत आहेत असे आढळून आले. त्यामुळे त्यांनी या रेषांच्या आणि चित्रांचा संबंध खगोलीय कॅलेंडरशी आहे असा तर्क मांडला. जगभरच्या खगोल शास्त्रज्ञांनी यावर अभ्यास केला, पण काही रेषा वगळता या नाझका लाईन्स आणि चित्रांचा खगोलीय कॅलेंडरशी काही संबंध आढळला नाही त्यामुळे ती थेअरी मागे पडली.

त्यानंतर काही तज्ञांनी असा दावा केला की, या परिसरात पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याने पाणी साठवण्यासाठी या रेषा आणि चित्रे खोदली गेली. यावर भूगर्भ शास्त्रज्ञ आणि जलतज्ञांनी अभ्यास केला. नाझका लाईन्स या रुंदीला १२ इंच ते ७२ इंच रुंदीच्या आहेत. तर त्यांची खोली १० ते ३० सेंटीमीटर (४ ते १२ इंच) इतकीच आहे. नाझका वाळवंट हे जगातील सगळ्यात कोरडं वाळवंट आहे. इथे पाऊस जवळजवळ पडतच नाही . त्यामुळे इथे पाणी साठवण्यासाठी किंवा जमिनीत मुरण्यासाठी या लाईन खोदल्या असण्याची शक्यताच मोडीत निघते.  या थेअरी मध्ये काही तथ्य आढळले नाही. त्यामुळे ही थेअरी  मागे पडली.  

इसवीसन १९७० च्या दशकात परग्रहवासी , UFO इत्यादी गोष्टींची चलती होती. त्यातच Chariots of gods हे Erich von Daniken या लेखकाने पुस्तक प्रसिध्द केल. त्यात त्यांनी असा दावा केला की नाझका लाईन्स परग्रहवासी लोकांनी बनवलेल्या आहेत. त्यांना  ग्रहमालेतील पृथ्वीचा पत्ता सापडावा याकरिता या केवळ आकाशातून दिसणार्‍या रेषा त्यांनी बनवलेल्या आहेत.  दुसर्‍या दाव्यानुसार या लाईन्स म्हणजे परग्रहवासींची यान उतरण्यासाठी बनवलेल्या एअर स्ट्रीप्स असाव्यात. नाझका लाईन्स मध्ये डोंगर उतारावर एक हात वर केलेल्या माणसाचे चित्र कोरलेले आहे. त्याला स्पेस मॅन ( Astronaut ) म्हटले जाते. या थेअरी मध्येही काही तथ्य न मिळाल्याने ती मागे पडली.

Puquio, Nazca

पूरातत्वशास्त्रज्ञांना या भागात शोध घेतांना एका संस्कृतीचे अवशेष सापडले. त्याचे नामकरण त्यांनी "नाझका संस्कृती" असे केले. इसवीसन पूर्व (BC) १०० ते इसवीसन (AD) ६०० याकाळात नाझका वाळवंटात ही संस्कृती नांदत होती. अँडीज पर्वता मध्ये उगम पावणार्‍या काही नद्या या नाझका वाळवंटातून वहात होत्या. त्याकाठी ही संस्कृती बहरली होती. त्यांनी जमिनीतील पाण्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी पुकियोज (Puquio) बांधले. पुकीयोज म्हणजे गोल आकाराचे एका खाली एक बांधलेले खालच्या, बाजूला निमुळते होत जाणारे खड्डे. हे खड्डे दगडांनी बांधलेले आहेत आणि एकमेकांशी जोडलेले आहेत. त्यांच्या निमुळत्या होत जाणार्‍या आकारामुळे जमिनी खालच्या भागात सूर्याचे उन (उष्णता) पोहोचत नाही. त्यामुळे वरच्या गोलातील तापमान आणि सर्वात खालच्या गोलातील तापमान यात ८ अंशाचा फ़रक असतो. त्यामुळे बाष्पीभवन कमी प्रमाणात होते. नंतरच्या काळात इंकांनी पण या पुकीयोज सारख्या रचना मोराय येथे बांधलेल्या त्यांच्या शेतीच्या प्रयोगशाळेसाठी केलेल्या पाहायला मिळतात. 

Inca Structure , Moray

या पुकियोजचा वापर करुन नाझका संस्कृतीतील लोकांनी मका, बीन्स, बार्ली, कापूस इत्यादी पिके घेतली. या लोकांनी बनवलेली सिरॅमिकची उत्तम भांडी येथे केलेल्या उत्खननात सापडलेली आहेत. त्यावरही हमिंग बर्ड, माकड, कंडोर इत्यादी नाझका लाईन्स मध्ये दिसणारी चित्र पाहायला मिळतात. आजही हे पुकीयोज आणि त्यातील पाण्यावर केली जाणारी शेती नाझका वाळवंटात पाहायला मिळते.

Cyramic pots , Nazca Cul

नाझका पासून २५ किलोमीटर अंतरावर पूरातत्वशास्त्रज्ञांना १.५ स्क्वेअर किलोमीटरवर पसरलेले कवाची (Cahuachi) हे गाव सापडले. या गावात वस्तीचे अवशेष सापडलेले नाहीत. पण याठिकाणी अनेक धार्मिक विधी पार पाडले जात असल्याचे पुरावे त्यांना इथे मिळाले आहेत. 

Cahuachi, Nazcz

काही पूरातत्वशास्त्रज्ञांचा असा दावा आहे की, या नाझका लाईन्स आणि चित्रे याच नाझका संस्कृतीतल्या लोकांनी काढली असावीत. ती कशी काढली हे समजून घेण्यासाठी त्यांनी नाझका वाळवंटात काही प्रयोग केले . नाझका लाईन्स आणि चित्र जिथे बनवली आहेत तिथे जमीनीवर आर्यन ऑक्साईडचा थर पसरलेला आहे. त्या थराच्या खाली पांढऱ्या मातीचा थर पसरलेला आहे. आर्यन ऑकसाईडच्या थरात छोटे छोटे दगड आहेत. हे दगड हातानेही बाजूला करता येतात. दगड बाजूला करुन ठेवले की खालची पांढरी माती दिसायला लागते. अशा प्रकारे दगड बाजूला करत गेल्यास पांढर्‍या रेषा तयार होतात. पांढऱ्या मातीमुळेच ऑक्साईडने बनलेल्या जमिनीवर या रेषा उठून दिसतात. नाझका लाईन्स मध्ये खोदलेल्या आकृत्या, रेषा, चित्र अशा प्रकारेच बनवण्यात आलेली आहेत असा दावा करण्यात आला असला तरी अवाढव्य चित्र, भौमित्तीक रचना आणि मैलोंमैल जाणार्‍या सरळ रेषा  ज्या केवळ आकाशातूनच (५०० फ़ूट उंचीवरुन) दिसतील यापधद्तीने कशाप्रकारे काढल्या गेल्या असतील?  त्या योग्य प्रकारे काढल्या जात आहेत की नाहीत यावर कोणी आणि कुठून लक्ष ठेवले असेल. हे प्रश्न अनुत्तरीतच आहे. 

हे संशोधन चालू असतांनाच नाझकाच्या उत्तरेला ६० किलोमीटर अंतरावर काही चित्र डोंगर उतारावर सापडली. त्या चित्रांना पल्पा लाईन्स या नावाने ओळाखले जाते. त्यांच्या अभ्यास करतांना पूरातत्वशास्त्रज्ञांच्या असे लक्षात आले की, ही चित्र नाझका संस्कृतीच्या आधीच्या काळी इसवीसन पूर्व (BC) ८०० ते इसवीसन पूर्व (BC) १००  इथे नांदत असलेल्या पराकस संस्कृतीतील लोकांनी बनवलेली आहेत. पराकस संस्कृतीतील लोकांनी बनवलेल्या सिरॅमिकच्या भांड्यांवर हिच चित्र सापडली आहेत. पेरुची राजधानी लीमापासून २६० किलोमीटर अंतरावर पराकस शहर आहे. या शहराजवळ समुद्राला लागून असलेल्या डोंगरावर एक त्रिशुळाच्या आकाराची ७०० फ़ूट उंच आकृती कोरलेली आहे.  त्याला Candelabro de Paracas (Candelabra of Paracas) मेणबत्तीचा स्टॅंड किंवा Trident of Paracas (त्रिशुळ) या नावाने ओळखले जाते. डोंगरावर कोरलेल्या या चित्राचा उपयोग खलाशांना होत असावा असा अंदाज आहे.

Trident of Paracas

पराकस येथील डोंगरावर कोरलेले हे चिन्ह म्हणजे त्रिशुळ असून त्याचा संबंध थेट रामायणाशी आहे असाही दावा केला जातो. या पर्वताचे वर्णन किष्किंधा कांडात आढळते. किष्किंधा कांडात सीतेच्या शोधासाठी वानर चारही दिशांना जाणार होते तेंव्हा त्यांना मार्गदर्शन करताना सुग्रीवाने त्यांना वाटेत कोणत्या खाणाखूणा दिसतील याचे वर्णन केलेले आहे (हे संपूर्ण वर्णन वाचण्या सारखे आहे. यात भारतापासून पूर्वेला इंडोनेशिया - जावा - ऑस्ट्रेलिया ते पेरु (पराकासचे त्रिशुळ) या मार्गाचे त्यावरील खाणाखुणां सकट अचूक वर्णन केलेले आहे.) त्यात पूर्वेकडील (सध्याच्या पेरु देशातील) उदय अग्री (सुर्योदयाचा पर्वत) वर्णन करतांना सुग्रीव सांगतो.

  

त्रिशिराः काञ्चनः केतुस्तालस्तस्य महात्मनः स्थापितः पर्वतस्याग्रे विराजति सवेदिकः ॥५३॥

त्रिशिरधारी सुवर्ण ध्वज पर्वताच्या अग्रावर तळपत होता ज्याचा पाया भूतलावर होता.

यात पराकस किनार्‍यावरील डोंगरावर कोरलेल्या त्रिशुळाचा उल्लेख केलेला आहे.  पुढे वर्णन करतांना सुग्रीव म्हणतो, 

पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत् त्रिदशेश्वरैः । ततः परं हेममयः श्रीमानुदयपर्वतः ॥५४॥

पूर्व दिशा निर्देशित करण्यासाठी इंद्राने  ही रचना निर्माण केली होती. 

सध्या आपण पृथ्वीवर जपान मध्ये सर्वप्रथम सूर्याचा प्रकाश पडतो असे मानतो. रामायणात मात्र उदय अग्रीवर सर्व प्रथम सूर्य उगवतो असे मानले जाते. कारण वामन अवतारात (त्रिविक्रम) विष्णूने तिन्ही लोक पादाक्रांत करतांना पहिले पाऊल या उदय अग्री पर्वतावर ठेवले होते.  (अग्रीचा अपभ्रंश अँडीज असावा)

तत्र पूर्वं पदं कृत्वा पुरा विष्णुस्त्रिविक्रमे। द्वितीयं शिखरे मेरोश्चकार पुरुषोत्तमः ॥५८॥

पराकस येथे डोंगरावर कोरलेल्या या चित्राचा उपयोग खलाशांना दिशादर्शनासाठी होत असावा. मग नाझका लाईन्सचा उपयोग नक्की कशासाठी होत असावा असा प्रश्न पूरातत्वशास्त्रज्ञांना पडला होता . त्यासाठी त्यांनी एक प्रयोग करायचे ठरवले. नाझका लाईन्स आणि त्याच्या बाजूचा भाग यांचा “magnetometry survey" केला. या सर्व्हे मध्ये दोन्ही भागातले  "मॅग्नेटीक फ़िल्ड" मोजण्यात आले. त्यात असे आढळून आले की नाझका लाईन्सच्या आत आणि बाहेर मॅग्नेटिक फ़िल्ड मध्ये फ़रक आहे. लाईन्स आणि चित्रांमधल्या रेषांमध्ये अनेक वेळा दाब पडल्यामुळे त्याचे मॅग्नेटिक फ़िल्ड हे रेषे बाहेरच्या मॅग्नेटीक फ़िल्ड पेक्षा वेगळे आहे. रेषांमध्ये हा दाब कशाचा पडला असावा ? याचा अभ्यास करतांना असे लक्षात आले की या रेषांमधून लोकांनी अनेक वर्षे चालत / नाचत फ़िरल्यामुळे त्याचा जमिनीवर दाब पडून त्याचे Soil composition बदलले आहे. त्यामुळे त्याचे मॅग्नेटीक फ़िल्ड पण बदललेले आहे. 

Entry & Exit

नाझका येथिल चित्रांचा अभ्यास केल्यावर असे लक्षात आले की, ही चित्रे ज्या रेषांनी काढलेली आहेत त्यांना सुरुवात आणि शेवट आहे. त्यामुळे एका रेषेवरुन चित्रात प्रवेश करुन दुसर्‍या बाजूने बाहेर पडता येते. तिथे असलेल्या वर्तुळाकार चिन्हा मध्येही अशीच रचना पाहायला मिळते. त्यामुळे त्याकाळातले लोक या रेषांवरुन फ़िरत असावेत . तो त्यांच्या उपासनेचा (Rituals) भाग असावा (जसे आपण देवळात प्रदक्षिणा घालतो तशा प्रकारचा) असे अनुमान पूरातत्वशास्त्रज्ञांनी काढलेले आहे . 

Entry-Exit

नाझका वाळवंटाचा सर्व्हे करुन पूरातत्वशास्त्रज्ञांनी त्याचे ३ डी मॉडेल बनवून AI च्या सहाय्याने त्याचा अभ्यास केल्यावर त्यांना असे आढळून आले की, या नाझका लाईन्स मध्ये जिथे जिथे समलंब चौकोन आहेत तिथे तिथे मातीचे दोन छोटे उंचवटे आहेत. त्याठिकाणी उत्खनन केल्यावर त्यांना मातीचे ओटे (चौथरे) आढळून आले . तेथे मका, बार्ली , कापडाचे तुकडे आणि शिंपले यांचे अवषेश मिळाले. इथे मिळालेले स्पॉन्डिलस (Spondylus) शिंपले हे अँडीज पर्वत रांगेत राहाणारे लोक त्यांच्या पूजेत वापरतात. हा शिंपला पाण्याचे आणि सृजनाचे प्रतिक आहेत. हे शिंपले इथून हजारो किलोमीटर दूर असलेल्या इक्वेडोर देशाच्या किनार्‍यावर सापडतात. या मातीच्या ओट्याचा उपयोग देवाला नैवेद्य (Offering) ठेवण्यासाठी केला जात होता . नाझका वाळवंटातील चित्रात काढलेले बहुतांश प्राणी आणि पक्षी हे पाण्याशी संबंधीत आहेत. त्यावरुन पूरातत्वशास्त्रज्ञांनी असे मत मांडले आहे की, वाळवंटात सर्वात महत्वाची गोष्ट म्हणजे पाणी. या पाण्यासाठी देवांना आवाहन करण्याकरीता नाझका संस्कृतीतील लोकांनी या रेषा, चित्र कोरलेली आहेत. 

Spondylus Shell

आठव्या नवव्या शतकात आलेल्या लागोपाठच्या प्रचंड दुष्काळामुळे नाझका संस्कृती या भागातून् नष्ट झाली. पावसाचे प्रमाण या भागात आजही नगण्य असल्यामुळे नाझका लाईन्सची एवढी वर्ष होऊनही झीज झालेली नाही. त्यामुळे रेषा आणि चित्र आजही आपल्याला पाहायला मिळतात.

आत्तापर्यंत ८०० सरळ रेषा, ३०० भौमित्तिक रचना, ७० प्राणी, पक्षी , झाडे या नाझका लाईन्स मध्ये काढलेली सापडलेली आहेत. यातील अनेक प्राणी, पक्षी , किटक इथून अंदाजे  १००० किलोमीटर अंतरावर असेलेल्या ॲमेझॉनच्या जंगलातच आढळतात. ते नाझका वाळवंटात इतक्या बारकाईने कोणी आणि का कोरले ?  त्यामधिल भव्यता, प्रमाणबध्दता आणि गुंतागुंत पाहाता ही केवळ आकाशातूनच दिसतील अशी चित्र कोणी आणि का ? काढली असावित हे अजूनही न उलगडलेल कोडच आहे. 

२००४ ते २०२४ मध्ये जपानी संशोधकांच्या टिमने ड्रोन आणि AI च्या सहाय्याने नाझका वाळवंटाचा सर्व्हे केला. तेंव्हा त्यांना ३१८ नविन Geoglyps सापडली आहेत. त्यावरुन आता पुढील अभ्यास चालू आहे. नजिकच्या काळात कदाचित नाझकाचे रहस्य उलगडू शकेल.

नाझका लाईन्सचे गुढ (भाग- १) ( Unsolved Mystery of Nazca Lines ) वाचण्या करिता खालील लिंकवर टिचकी मारा ...

https://samantfort.blogspot.com/2025/06/unsolved-mistry-of-nasca-lines.html

Paracas Geoglyphs

 

Photos by :- kaustubh, Asmita &  Amit Samant  © Copy right

कॅमेरा :- Nikon, P900 , Go Pro 13, Google pixle

References :- 1) Nazca : Decoding the riddle of the lines

2) Finger prints of the god  :- Graham Hankok

3) Magicians of the Gods :- Graham Hankok

4) Research Paper :- AI-accelerated Nazca survey nearly doubles the number of known figurative geoglyphs and sheds light on their purpose. September 2024.

Offbeat Kokan  गुढरम्य कातळशिल्प (Rock art near Malvan, Dist. Sindhudurg) वाचण्या करिता खालील लिंकवर टिचकी मारा ...

https://samantfort.blogspot.com/2013/01/rock-art-near-malvan-dist-sindhudurg.html